Słownik

Absolucja zob. rozgrzeszenie.
Adoracja Pełne czci i uwielbienia uniżenie się przed Bogiem, wewnętrzne uznanie Jego nieskończonej wyższości. Od czasów średniowiecza w szczególny sposób również przed Panem obecnym w Eucharystii – jako cicha adoracja, ale także publicznie podczas całodziennego wystawienia, w czterdziestogodzinnym nabożeństwie lub podczas wieczystej adoracji.
Adoracja krzyża Za przykładem Jerozolimy (—> Podwyższenie Krzyża świętego) również w Rzymie od VII wieku w Wielki Piątek papież wnosi drzewo krzyża by lud je adorował; na terenach frankońskich rozwinął się na tym tle obrzęd odsłonięcia krzyża. Diakon w asyście dwóch niosących świece ministrantów wnosi krzyż; kapłan odsłania go stopniowo w trzech stadiach, za każdym razem wzywając obecnych słowami „Oto drzewo Krzyża” do cichej adoracji na klęczkach. Zamiast tego diakon może również przenieść krzyż nie zasłonięty w trzech stacjach od portalu kościoła do ołtarza. Następnie ustawia się krzyż między płonącymi świecami na stopniach prowadzących do prezbiterium i wszyscy podchodzą, aby przez przyklęknięcie złożyć hołd wywyższonemu na krzyżu Chrystusowi jako zwycięzcy. Rozbrzmiewa przy tym aklamacja —> trishagionu: Święty Boże…, przeplatająca się z —> improperiami.

Adoracja wieczysta zob. adoracja
Adwent

Okres przygotowania do uroczystości Bożego Narodzenia i Objawienia Pańskiego oraz oczekiwania na przyjście Chrystusa u kresu wieków, naznaczony atmosferą nie tyle pokuty, co raczej radosnego i ufnego oczekiwania. Rozpoczyna się w niedzielę przypadającą między 27 listopada a 3 grudnia i obejmuje trzy tygodnie oraz dni między czwartą niedzielą Adwentu a Bożym Narodzeniem. Pierwszej niedzieli znamienne piętno nadaje ponowne przyjście Chrystusa, drugiej i trzeciej zaś postać św. Jana Chrzciciela, czwarta przywodzi nam na pamięć Maryję jako Dziewicę i Matkę, która zrodziła nam Chrystusa. Kolorem liturgicznym jest fiolet, podobnie jak w okresie Wielkiego Postu, ale w przeciwieństwie do tego okresu —> Te Deum w liturgii godzin i Alleluja zostają zachowane; opuszcza się tylko Gloria – nie na znak pokuty, lecz po to aby rozbrzmiało ono na nowo jako typowy hymn bożonarodzeniowy w święto Narodzenia Chrystusa. – W tekstach liturgicznych początkowo na pierwszym planie znajduje się przyjście Chrystusa u kresu czasów; ostatni tydzień, od 17 do 24 grudnia, jest jednak poświęcony całkowicie przygotowaniu do uroczystości Bożego Narodzenia. Każdy z tych dni ma swój własny formularz mszalny i śpiewa się w nie —> antyfony „O”. Ulubionym nabożeństwem w okresie Adwentu są —> Roraty. Znane są także inne zwyczaje adwentowe (wieniec adwentowy, kalendarzowa świeca, żłóbek biblijny i in.). Rytuał Obrzędy sakramentu pokuty przewiduje dla Adwentu nabożeństwo pokutne.

Agapa

Braterska uczta, pierwotnie połączona z Eucharystią, potem oddzielona od niej ze względów pietystycznych, nabyła charakteru samodzielnego; obecnie jest to przeważnie spotkanie towarzyskie po mszy św., służące umocnieniu wzajemnych więzi między członkami wspólnoty wiernych.
Agnus Dei [Baranku Boży]

aklamacja powtarzana kilkakrotnie podczas łamania hostii. Słowa, wzięte z J 1,29, odnoszą się do Baranka, którego wizjoner w Ap 5,6 widzi jakby zabitego, a jednak żywego, stojącego przed Bożym tronem; ten wywyższony Chrystus staje się w łamanym chlebie eucharystycznym naszym pokarmem. W razie potrzeby można tę aklamację powtarzać dowolną ilość razy; zwykle śpiewa się ją trzykrotnie. Przy ostatnim wezwaniu prośba końcowa brzmi: „obdarz nas pokojem”.
Aklamacja

Zawołanie, jakim zgromadzona wspólnota wiernych wyraża swoją aprobatę i współudział: —> Amen, —> Alleluja, —> Kyrie; w dłuższej postaci: Chwata Tobie, Panie; Głosimy śmierć Twoją, Panie Jezu…; Bo Twoje jest królestwo…; Baranku Boży… Przez połączenie poszczególnych aklamacji powstają całe hymny, jak Sanctus i Gloria. Zawołania te stanowią najdobitniejszą formę uczestnictwa wspólnoty zarówno w całkiem prostych, jak i w uroczystych nabożeństwach liturgicznych, formę, w której chór nie może ani nie powinien jej zastępować.

Aklamacja przed Ewangelią Zwykle

Alleluja, a w okresie Wielkiego Postu zamiast tego jakaś inna aklamacja na cześć Chrystusa, śpiewana podczas procesji z ewangeliarzem do ambony. Wierni w tym momencie powstają. Śpiewacy mogą dołączyć do aklamacji przewidziany w lekcjonarzu werset, po czym wszyscy powtarzają Alleluja. Jeśli Alleluja czy innej aklamacji nie można odśpiewać, opuszcza się je; nie powinny one być wypowiadane.
Akolita

Ustanawiany po to, by pomagał kapłanowi i usługiwał diakonowi. Do niego należy więc obsługa ołtarza, posługiwanie diakonowi i kapłanowi podczas czynności liturgicznych, zwłaszcza podczas Mszy św.; poza tym – już w ramach posługi nadzwyczajnej – udziela on Komunii św., kiedy brakuje tych, którym zleca to Kodeks Prawa Kanonicznego (kan 845) albo kiedy z powodu słabego zdrowia, podeszłego wieku czy wykonywania innego obowiązku duszpasterskiego nie mogą oni jej udzielać, bądź też kiedy z powodu bardzo wielkiej liczby wiernych przystępujących do Stołu Pańskiego mogłaby się zbytnio przedłużyć Msza św.

Mogą oni zezwolić mu też w wyjątkowych wypadkach, aby wystawił Najświętszy Sakrament do publicznej adoracji wiernych i by potem schował Najśw. Sakrament z tym, że nie może udzielać ludowi błogosławieństwa. Może też akolita w razie potrzeby przygotować innych wiernych do tego, by na mocy czasowego zlecenia mogli usługiwać kapłanowi lub diakonowi w czasie czynności liturgicznych: przenosząc mszał, niosąc krzyż, świece, czy spełniając inne funkcje tego rodzaju. Swoje obowiązki będzie wykonywał godnie tym bardziej, jeżeli z coraz większą pobożnością przymować będzie Najśw. Eucharystię, jeżeli będzie odżywiać się Jej pokarmem i wnikać w Jej tajemnice.

Akolita, przeznaczony specjalnie do obsługi ołtarza, powinien poznać to wszystko, co należy do publicznego kultu Bożego, starając się przy tym zrozumieć głębszy i duchowy sens wszystkiego tak, by mógł codziennie ofiarować się całkowicie Bogu i dawać innym przykład powagi i szacunku dla miejsca świętego, a poza tym powinien darzyć szczerą miłością Mistyczne Ciało Chrystusa, tj. lud Boży, szczególnie ułomnych i chorych. Lektorat i akolitat, zgodnie z czcigodną tradydcją Kościoła, jest zarezerwowany dla mężczyzn.

Dla dopuszczenia do wykonywania tych funkcji wymagane są następujące warunki:

prośba, którą ubiegający się o to powinien dobrowolnie wystosować i podpisać oraz przedłożyć ordynariuszowi (tzn. biskupowi, a w zakonach kleryckich przełożonemu wyższemu), do którego należy zgoda na przyjęcie kandydata;
odpowiedni wiek i szczególne zalety, które określi Konferencja Episkopatu;
zdecydowana wola wiernego służenia Bogu i ludowi chrześcijańskiemu.
(Ministeria quaedam)

W Polsce akolici ustanawiani są w seminariach duchownych (po drugim roku). Jeżeli jednak Konferencja Episkopatu określi warunki dopuszczenia do niej ludzi świeckich, będą oni mogli tę posługę wypełniać w swoich wspólnotach parafialnych. Akolita wykonuje więc wiele różnego rodzaju funkcji także poza liturgią (troska o chorych, przygotowanie młodszych ministrantów, etc.). Jego zadania w czasie Mszy św. wymienia szczegółowo OWMR (65, 142-147).
Pokrewne hasła: ceroferariusz.
Akt pokuty

Na początku mszy św., sakramentów chorych i —> komplety. Składa się z wezwania do chwili skupienia w ciszy, wspólnego wyznania win i prośby kapłana o odpuszczenie grzechów. Jako wyznanie pokutne służy przede wszystkim Confi-teor – Spowiadam się; zamiast tego może być wezwanie do Chrystusa połączone z —> Kyrie. Przed każdą mszą niedzielną można akt pokuty odprawiać również w formie pamiątki chrztu (—> aspersja).
Alba

Długa do kostek szata, z szerokimi rękawami wykonana z białego płótna (często przewiązywana tzw. cyngulum, czyli paskiem. Taka ukształtowała się ze starożytnej tuniki. Używana w okresie starochrześcijańskim i wczesnośredniowiecznym; później także przez duchowieństwo przy sprawowaniu czynności liturgicznych; przez katechumenów przy chrzcie. Tradycyjnie sporządzano ją ze lnu. Obecnie używa się także innych, białych tkanin szlachetnych.

Nazwa wywodzi się z jej białego koloru (łac. ‚alba vestis’ – biała szata). Jest symbolem czystości duszy będącej w stanie łaski uświęcającej, zdobytej przez krew Baranka (Ap 7,14), której nagrodą będzie uwielbienie w niebie.

Elementy dekoracyjne: haft w dolnej części i parura od koń. XVI z szeroką koronką.
Pokrewne hasła: humerał, parura.
Alleluja

Radosne wołanie przyszłego miasta Jeruzalem (Tb 13,18), którym Chrystus jest witany jako zwycięzca nad dawnym Babilonem (Ap 19,1-9), rozbrzmiewa w liturgii chrześcijańskiej w momencie, kiedy do ambony niesiony jest ze świecami i kadzidłem —> ewangeliarz; zgromadzeni wierni wstają, pozdrawiając w ten sposób Pana, który mówi do nas słowami —> Ewangelii. Aklamację tę wykonuje kantor i wszyscy ją powtarzają. Następnie kantor może wypowiedzieć werset podany w lekcjonarzu albo inny werset do wyboru, po czym Alleluja zostaje powtórzone. W okresie Wielkiego Postu, podczas wędrówki przez pustynię do paschalnej ojczyzny, Kościół rezygnuje z pieśni ojczyzny, Alleluja, i wygłasza przed Ewangelią inną stosowną aklamację na cześć Chrystusa. Podjęte na nowo uroczyście w Wigilię Paschalną, Alleluja jest szczególnie chętnie i często śpiewane w okresie wielkanocnym.
Ambona

ambona jest miejscem głoszenia słowa Bożego. Pierwotnie katedra z której nauczał celebrans, umieszczona była w środku apsydy. W IV wieku pojawiła się ambona ustawiona przy kracie między prezbiterium, a nawą kościoła. W XV w. ambona znalazła się w środku kościoła, z daszkiem mającym znaczenie akustyczne. Takiego usytuowania wymagały rozmiary ówczesnych kościołów. Ambona czyli kazalnica ma związek z ołtarzem. Tomasz a Kempis (+ 1471) zauważa: „Bez tych dwojga nie mógłbym żyć dobrze, gdyż słowo Boże jest światłem mej duszy, a Eucharystia Chlebem żywota” (Nasi. Chr. IV,11). Dalej autor ten, porównując ołtarz z amboną, takie snuje myśli: na jednym stole leży Ciało Chrystusowe, a na drugim stole nauka święta, która uczy wiary, wiarę rozwija i wprowadza człowieka głęboko w rzeczywistość nadprzyrodzoną. Ambona zatem symbolizuje stół zastawiony, przy którym wierni posilają się słowem Bożym. Podobnie ołtarz symbolizuje stół Eucharystyczny, przy którym wierniposilają się Ciałem Pańskim.
„Godność słowa Bożego wymaga, aby w kościele było odpowiednie miejsce, z którego się je głosi i ku któremu zwraca się spontanicznie uwaga wiernych w czasie liturgii słowa. Jest rzeczą wskazaną, by z zasady była to ambona, a nie ruchomy pulpit. Ambona musi być umieszczona, zgodnie ze strukturą kościoła w ten sposób, ażeby wierni dobrze widzieli i słyszeli ministrów. Z ambony wykonuje się czytania, psalm responsoryjny oraz orędzie wielkanocne. Można z tego miejsca mówić także homilię i prowadzić modlitwę powszechną. Nie jest natomiast rzeczą wskazaną, by na ambonie znajdował się komentator, kantor czy dyrygent” (OWMR 272). Nie można bowiem uwag porządkowych czy dyrygowania stawiać na równi ze słowem Bożym.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM
Amen

aklamacja ludu w odpowiedzi na słowa uwielbienia wypowiedziane przez prowadzącego modlitwę (l Kor 14,16). W liturgii mszalnej zasadnicze znaczenie ma Amen wypowiadane na zakończenie modlitwy eucharystycznej i przed przyjęciem Komunii św.
Ampułki

Używane od starożytności jako naczyńka na wino i wodę. Do kompletu należy taca szklana lub metalowa, na której stawia się ampułki.
Pokrewne hasła: lawaterz, lavabo.
Anamneza

Część —> modlitwy eucharystycznej, wspomnienie śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, następujące po opowiadaniu o ustanowieniu.
Anioł Pański

Odmawiana trzy razy dziennie (rano, w południe i wieczorem) modlitwa, do której wzywa głos dzwonu (dzwonienie „na Anioł Pański”). W czwartek wieczorem dochodzi w wielu miejscach kolejny dzwon dla przypomnienia lęku Chrystusa przed śmiercią i początku Jego męki, w piątek w południe podobnie modlitwa w godzinie śmierci Chrystusa. W okresie Wielkanocy zamiast Anioł Pański odmawia się Regina caeli (Królowo nieba) (—> antyfona maryjna).
Aniołowie

Według doktryny katolickiej istoty osobowe, które „w niebie wpatrują się zawsze w oblicze Ojca” (Mt 18,10), a więc są bezpośrednimi świadkami Jego wielkich czynów i głoszą Jego chwałę. W tej liturgii niebios (Ap 4-5 i 19) my, ludzie, uczestniczymy poprzez liturgię ziemską (Hbr 12,22; także ostatnie zdanie każdej prefacji). Obok tego zasadniczego odniesienia wszelkiej liturgii do aniołów powoli dopiero ukształtowały się święta własne pewnych określonych aniołów, jak —> Michała, —> Gabriela, —> Rafała i —> Aniołów Stróżów.
Antependium [antepedium]

Wyłożenie frontowej ściany ołtarza drogocenną tkaniną lub artystycznymi płytami z drewna lub metalu.
Antyfona

zob. werset
Antyfona maryjna

Śpiew na cześć Matki Bożej, którym kończy się codzienna liturgia godzin (po nieszporach albo po komplecie, jeśli jest ona odprawiana wspólnie). W okresie wielkanocnym jest to Regina caeli (Królowo nieba), w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia Alma Redemptoris (Matko Odkupiciela), w okresie Wielkiego Postu Ave, Regina caelo-rum (Witaj, niebios Królowo), w ciągu roku Salve, Regina (Witaj, Królowo), Sub tuum praesidium (Pod Twoją obronę) i Bogurodzica Dziewica.
Antyfony „O”

Są śpiewane w tygodniu przed Bożym Narodzeniem (17-23 grudnia —> Adwent) na Ma-gnificat w nieszporach jako wołanie o przyjście Zbawiciela.
Apostołowie

Jako świadkowie całego tego czasu, „kiedy Pan Jezus przebywał z nami… aż do dnia, w którym został wzięty od nas do nieba” (Dz l,21n), są apostołowie fundamentem naszej wiary (Ef2,20). Dlatego we wszystkich kościołach wymienia się ich regularnie w modlitwie eucharystycznej, a wspomnienie każdego z nich jest obchodzone jako święto.
Apsyda Wnęka w czołowej ścianie —> bazyliki, miejsce katedry i krzesła dla kapłana.
Aspersja Pokropienie zgromadzonych wiernych —> wodą święconą na początku mszy niedzielnej zamiast aktu pokuty. Po obrzędach wstępnych kapłan błogosławi na pamiątkę chrztu wodę (i sól) i przy śpiewie Asperges (w okresie Wielkanocy zamiast tego: Vidi aquam) lub jakiejś innej stosownej pieśni kropi nią lud; zakończenie stanowi prośba o odpuszczenie grzechów. Teksty w załączniku do mszału ołtarzowego.
Asysta Kiedy kapłan był jeszcze uważany za jedyną osobę sprawującą liturgię, pozostałych posługujących nazywano jego asystentami. W rzeczywistości każdy z nich spełnia posługę sobie właściwą, nie są oni więc pomocnikami kapłana. Określenie to może się zatem odnosić jeszcze tylko do dwóch diakonów, którzy regularnie towarzyszą biskupowi w uroczystej celebracji.
Ave Maria [Zdrowaś Maryjo] Ludowa modlitwa maryjna, będąca połączeniem pozdrowienia anioła (Łk 1,28) i pozdrowienia krewnej Maryi, Elżbiety (Łk 1,42) z dodaną w XVI wieku prośbą o wstawiennictwo Maryi „teraz i w godzinę śmierci naszej”.
Babtysterium Kaplica chrzcielna, na ogół okrągła lub ośmiokątna, stanowi z reguły element dawnych kościołów biskupich. W kościołach parafialnych przeważnie tylko —> chrzcielnica.
Baldachim Ozdobny daszek ochronny nad godnymi czci miejscami (ołtarz) i osobami (biskup), przede wszystkim jako baldachim niesiony nad Najświętszym Sakramentem (np. w —> Boże Ciało); w krajach południowych również jako mały daszek przy zwykłym przenoszeniu Najświętszego Sakramentu.
Barwy szat zob. kolor
Bazylika Starochrześcijańska budowla kościelna, wywodząca się z typu budynku przeznaczonego na zgromadzenia publiczne, przeważnie z —> apsydą na siedzenie dla biskupa. W sensie architektonicznym: kościół wielonawowy, którego nawa główna jest wyższa od naw bocznych i otrzymuje oświetlenie przez okna umieszczone w górnej części swoich ścian. Nazwę bazyliki patriarchalnej noszą kościoły miejskie biskupa Rzymu, wyposażone w tron i ołtarz papieski. Na ich przywilejach wzoruje się bazylika mniejsza (basilica minor), który to tytuł jest nadawany wielu znaczniejszym kościołom w całym świecie.
Beatyfikacja Czyli uznanie za błogosławionego, następuje przez proste oświadczenie papieża po Kyrie, a przed Gloria w Mszy św. —> kanonizacja.
Benedictus [Błogosławiony] Pieśń wielbiąca Zachariasza (Łk 1,68-79), sławi Chrystusa jako z wysokości zstępującą światłość i dlatego jest śpiewane jako —> kantyk w —> jutrzni. Nazwę Benedictus nosi też druga część —>• Sanctus w mszy św., rozpoczynająca się i kończąca aklamacją Hosanna.
Benedykcja zob. błogosławieństwo
Benedykcja ksieni Benedykcja ksieni jest dokonywana przez biskupa diecezjalnego przy udziale wspólnoty klasztornej oraz w miarę możliwości ludu, w niedzielę lub dzień świąteczny. Obrzęd ten jest wzorowany na —> benedykcji opata, z tym że jako insygnia wręczone zostają tylko reguła zakonna i pierścień.
Benedykcja opata Benedykcja opata jest dokonywana przez biskupa diecezjalnego w niedzielę lub dzień świąteczny podczas uroczystej mszy św. koncelebrowanej. Jakkolwiek pod względem swej formy przypomina ona święcenia diakonatu i kapłańskie, to jednak nie ma charakteru sakramentalnego. Obrzędy benedykcji zaczynają się po Ewangelii od przedstawienia kandydata, przemówienia biskupa i przyrzeczenia kandydata. Po Litanii do Wszystkich Świętych i uroczystej modlitwie błogosławieństwa wręczone zostają opatowi insygnia: reguła zakonna, pierścień, (infuła i) pastorał; potem następuje znak pokoju, a na końcu liturgii mszalnej Te Deum.
Benedykcjonał Księga zawierająca błogosławieństwa osób oraz poświęcenia rzeczy i miejsc służących człowiekowi.
Biały zob. kolor
Biblia [Pismo Święte] Księga stanowiąca podstawę czytań biblijnych i śpiewu psalmów w ramach liturgii. Oryginał napisany w językach hebrajskim, ara-mejskim i greckim. Kościół rzymski posługuje się jako oficjalnym tłumaczeniem łacińskim —> Wulgatą. W liturgii używa się przeważnie nie pełnego wydania Biblii, lecz —> lekcjonarzy.
Bierzmowanie Drugi sakrament —> wtajemniczenia chrześcijańskiego należy widzieć w związku z chrztem: podobnie jak w Samarii apostołowie przez włożenie rąk dopełnili i umocnili wydarzenie chrzcielne (Dz 8, 14-17), tak dzisiaj włożenie rąk biskupa na zakończenie chrztu stwarza ściślejszą więź z Kościołem i udziela mocy Ducha Świętego, aby ochrzczony dawał świadectwo o Chrystusie i w wierze i miłości pomagał budować Kościół. Jeśli biskup w udzielaniu chrztu nie uczestniczy, co jest regułą przy chrzcie niemowląt, biskupie włożenie rąk zostaje odsunięte w czasie, tak że następuje czasowe oddzielenie bierzmowania od chrztu. Od XIII wieku sakrament bierzmowania przesuwa się na siódmy rok życia. W wielu krajach zostaje on przesunięty na jeszcze późniejsze lata i jest traktowany jako pozytywne osobiste przyjęcie chrztu udzielonego niemowlęciu bez jego osobistej akceptacji. Natomiast w przypadku chrztu w wieku szkolnym i dorosłym udzielający chrztu kapłan ma prawo udzielić również bierzmowania, aby obrzędy wtajemniczenia chrześcijańskiego nie były rozdzielone. Przy najbliższej okazji jednak biskup powinien odprawić z nowo bierzmowanymi Eucharystię.
Napełnienie Duchem Świętym nazywane jest często w Piśmie Świętym „namaszczeniem” (tak Chrystus mówi o sobie samym: Łk4,18; o chrześcijaninie: np. 2 Kor l, 21 n); dlatego z chrztem i bierzmowaniem łączy się namaszczenie olejem (krzyżmem). Również w tym wypadku biskup przez namaszczenie czoła dopełnia obrzędu, jakiego podczas chrztu dokonał kapłan namaszczając głowę.
Bierzmowanie odbywa się w czasie mszy św. Po Ewangelii kandydaci, o ile pozwala na to ich liczba i miejsce, stają przed biskupem, który wygłasza krótką homilię i odbiera od nich odnowienie chrzcielnego wyznania wiary. Po cichej modlitwie, podczas której wszyscy zgromadzeni wierni klęczą, biskup wyciąga ręce nad kandydatami i wypowiada nad nimi modlitwę o dary Ducha świętego. Następnie kandydaci przystępują pojedynczo do biskupa lub biskup podchodzi do nich i zanurzonym w oleju krzyżma kciukiem kreśli im na czole znak krzyża. Potem następuje modlitwa wiernych i dalszy ciąg mszy św.
Binacja Dwukrotne odprawianie mszy św. jednego dnia; w przypadku braku kapłanów biskup może zezwolić na nie kapłanowi z ważnych przyczyn. —> Trynacja.
Biret Nakrycie głowy duchownych, pierwotnie okrągła czapka filcowa; dzisiejszy kształt powstał przez usztywnienie (trzech lub czterech) narożnych zgrubień w łukowate rogi. W nowych księgach liturgicznych już nie przewidziany.
Biskup Powołany przez Chrystusa w sakramencie —> święceń biskupich zwierzchnik Kościoła lokalnego, który przewodniczy wspólnocie wiernych mocą bezpośredniego apostolskiego pełnomocnictwa. Kapłani i diakoni głoszą słowo Boże i udzielają chrztu z jego upoważnienia i tylko w łączności z nim (wymienienie imienia biskupa w modlitwach wstawienniczych liturgii mszalnej) sprawują prawowicie Eucharystię. Jego urząd staje się zewnętrznie widoczny, kiedy biskup w —> mszy pontyf tkalnej, otoczony diakonami, przystępuje w kręgu ludu do ołtarza wraz z kapłanami swej diecezji. Na znak swojej władzy nosi on wtedy ornat i —> dalmatykę oraz specjalne oznaki hierarchiczne (pontyfikalia), jak —> pierścień, pektorał, —>• infuła i —> pastorał.
Biskupi pomocniczy, którzy w większych diecezjach zastępują biskupa ordynariusza w jego funkcjach święceń, są teoretycznie biskupami diecezjalnymi zanikłych diecezji (biskup tytularny). Arcybiskup metropolita ma pewne obowiązki nadzorcze w stosunku do diecezji swojej prowincji kościelnej; jego oznaką jest —> paliusz oraz krzyż arcybiskupi, który niesiony przed nim jest zwrócony wizerunkiem Ukrzyżowanego ku niemu.
Błogosławieństwo Błogosławieństwo następuje przez włożenie lub – przy większym zgromadzeniu – przez wyciągnięcie rąk, szczególnie jednak przez uczynienie znaku krzyża. Może ono być samoistną czynnością liturgiczną (np. błogosławieństwo dzieci), przede wszystkim jednak stanowi normalną formę —> rozesłania na końcu celebry, jako zwykłe błogosławieństwo albo jako uroczyste potrójne błogosławieństwo końcowe lub też jako modlitwa błogosławieństwa nad ludem. Uprzednio diakon wzywa wiernych, aby pochylili głowy. Jeśli po mszy lub nieszporach następuje jeszcze jakaś dalsza czynność liturgiczna (pogrzeb, nabożeństwo paraliturgiczne), błogosławieństwa udziela się dopiero przy jej końcu.
Błogosławieństwo [benedykcja] Błogosławieństwo (benedykcja) modlitwa nad rzeczą lub osobą. Modlitwa dziękczynna ukazuje, że stworzenie, pochodzące z ręki Boga i z Nim związane, jest pierwotnie dobre; słowo Pisma Świętego unaocznia odniesienie zbawcze (l Tm 4,3-5); —> włożenie rąk jako gest błogosławieństwa sprawia, że przelane zostaje życia będące darem Bożym, znak krzyża wskazuje na śmierć ofiarną Chrystusa jako przyczynę naszej pewności życia. Pokropienie —> wodą święconą przypomina o chrzcie jako początku więzi z Bogiem płynącej z wiary.
Przewidziany w benedykcjonale pełny ryt błogosławieństwa obejmuje następujące obrzędy: wstęp z pozdrowieniem, wprowadzenie, aklamacje Kyrie i modlitwę wprowadzającą, następnie czytanie biblijne, responsorium i przemówienie; punktem szczytowym jest modlitwa błogosławieństwa, której towarzyszą gesty błogosławieństwa. Na koniec następuje modlitwa wstawiennicza, Modlitwa Pańska i błogosławieństwo rozesłania. Drogą uproszczeń można przystosować te obrzędy do konkretnej sytuacji, nigdy jednak obok modlitwy błogosławieństwa nie powinno brakować słów Pisma Świętego; w wielu przypadkach mogą je też odprawiać osoby świeckie. Por. —> poświęcenie.
Błogosławieństwo dzieci Błogosławieństwo dzieci następuje po raz pierwszy w czasie chrztu przez uczynienie znaku krzyża na czole; rodzice powinni następnie robić to samo – przed snem, przed wyjściem do szkoły. W życiu wspólnoty parafialnej benedykcjonał przewiduje cały szereg błogosławieństw dzieci, przede wszystkim w dzień Świętych Młodzianków i na rozpoczęcie roku szkolnego.
Błogosławieństwo końcowe Kapłan lub diakon przewodniczący obchodowi liturgicznemu kończy go błogosławieństwem nad obecnymi: „Niech was błogosławi…” (—> Obrzędy końcowe). Jeśli liturgią kieruje osoba nieduchowna, kończy ją życzeniem błogosławieństwa: „Niech nas błogosławi Pan…”
Błogosławieństwo nowożeńców Uroczysta modlitwa błogosławieństwa celebransa nad nowożeńcami po wypowiedzeniu przez nich w obrzędzie —> ślubu słów stanowiących zawarcie małżeństwa.
Błogosławieństwo św. Błażeja Błogosławieństwo św. Błażeja jest udzielane w dzień św. Błażeja (3 lutego) – w ten sposób, że kapłan trzyma przy czyimś gardle dwie skrzyżowane płonące świece (zwane błażejkami) i za wstawiennictwem św. Błażeja prosi o Boże błogosławieństwo dla ustrzeżenia przed chorobami gardła i wszelkim złem.
Boże Ciało zob. Najświętszego Ciała i Krwi Pańskiej uroczystość.
Boże Narodzenie Święto narodzenia Chrystusa, obchodzone przez wszystkie Kościoły, z wyjątkiem ormiańskiego, 25 grudnia. Powstało w Rzymie z początkiem IV wieku, zapewne jako odpowiedź chrześcijan na obchodzone tego dnia pogańskie święto państwowe natale solis invicti – święto niezwyciężonego boga słońca. Czci ono Chrystusa jako prawdziwego Zwycięzcę, który ponownie połączył ziemię z Bogiem, jako prawdziwe Słońce, które nie zachodzi w śmierci, które powraca w chwale. Ponieważ w IV wieku trzeba było wszędzie podkreślać bóstwo Chrystusa dla przeciwstawienia się błędnej nauce Ariusza, święto Bożego Narodzenia w krótkim czasie powszechnie się przyjęło. Natomiast zwyczaj trzykrotnego sprawowania w tym dniu Eucharystii pozostał specyfiką rzymską. Właściwą uroczystą liturgią była „msza w dzień”, którą papież odprawiał w bazylice św. Piotra. Kiedy po Soborze Efeskim (431) odnowiono wspaniale bazylikę Matki Bożej Większej (Santa Maria Maggiore), papież zachodził tam w noc Bożego Narodzenia na matutinum i odprawiał przy tym następną mszę przed przechowywaną w tym kościele relikwią stajenki betlejemskiej – „mszę w Świętą Noc”. Po drodze z tej nocnej mszy do św. Piotra papież przechodził obok kościoła św. Anastazji – świątyni rezydującego w Rzymie namiestnika bizantyńskiego; ponieważ kościół ten obchodził właśnie tego dnia święto swojej patronki, odprawiał on od połowy VI wieku również i tutaj mszę, z której ukształtowała się „msza o świcie” (—> pasterka). Wśród ludu Boże Narodzenie wiąże się ściśle ze zwyczajem ustawiania szopki i przystrajania choinki, która symbolizuje drzewo życia pośrodku raju, do którego Chrystus otwarł nam ponownie dostęp.
Bóg Modlitwa zgromadzonej wokół ołtarza wspólnoty wiernych kieruje się przez Pośrednika Jezusa Chrystusa mocą Ducha Świętego do Boga Ojca; On jest tym Wszechmogącym i Wiecznym, od którego pochodzi i do którego powraca nasze życie. W procesjach i śpiewach, w prośbach wstawienniczych wspólnota wiernych – podobnie jak pojedynczy człowiek w swojej modlitwie – zwraca się też bezpośrednio do Chrystusa; zawsze jednak modlitwa końcowa ponownie ukierunkowuje te różne formy modlitewne na cel ostateczny, na Boga, którego – ponieważ mocą Ducha Świętego staliśmy się braćmi i siostrami Chrystusa – wolno nam nazywać naszym Ojcem.
Brewiarz Księga do odprawiania, głównie prywatnego, —> liturgii godzin. Od czasu wydania nowej księgi liturgii godzin nazwa ta wyszła z użycia.
Bursa Sztywna torebka z tkaniny do przechowywania —> korporału lub skórzana torebka z jedwabną podszewką do zawieszania na szyi, na naczynie z Komunią chorych.
Calix sacrificus zob. kielich
Caritas Czynne praktykowanie chrześcijańskiej miłości bliźniego, od początku związane ściśle z Eucharystią, jak na to wskazuje procesja z darami i posługa —> diakona.
Celebrans Osoba przewodnicząca zgromadzeniu liturgicznemu.
Celebret List polecający Stolicy Apostolskiej, biskupa lub przełożonego, potwierdzające brak przeszkód do odprawiania Mszy świętej przez kapłana, którego dotyczy.
Ceremonia Uroczysta czynność religijna. Słowo używane często w sensie ujemnym na oznaczenie niekoniecznych dla ważności, zewnętrznych form liturgii; tymczasem nie stanowią one zbędnego dodatku, lecz są —> znakami i gestami, jakich wymaga cielesne-duchowa natura człowieka.
Ceremoniarz Osoba spośród asysty, której powierzono przygotowanie jakiejś większej celebry (z udziałem biskupa lub papieża); koordynuje różne posługi i dba o spokojny, nienerwowy przebieg uroczystości. Powinien on nie tylko znać przepisy, lecz także dysponować doświadczeniem duszpasterskim, dzięki któremu może owocnie pomagać w sprawowaniu celebry. Jest to z reguły diakon.
Ceroferariusze Ministranci z pochodniami (świece skręcone z wielu knotów, w celu zabezpieczenia przed gaśnięciem), którzy towarzyszą Najświętszemu Sakramentowi podczas procesji, a podczas modlitwy eucharystycznej występują przed ołtarz, ich pochodnie płoną tam, podobnie jak przed tronem Boga płonie siedem ognistych pochodni (Ap 4,5).
Chleb Chleb dla liturgii Eucharystii jest przyrządzany wszędzie z mąki pszennej i według zwyczaju zachodniego jest zawsze niekwaszony. Powinien być upieczony tak, aby można go było rzeczywiście odczuwać jako autentyczny pokarm. —> Hostia powinna być takiej wielkości, by kapłan mógł ją połamać na więcej części (-f łamanie chleba) i rozdzielić. Tylko tam, gdzie wymaga tego duża liczba komunikujących, można poza tym używać małych gotowych hostii (komunikantów).
Chorał Od wieków oficjalny śpiew Kościoła zachodniego – jednogłosowy i bez akompaniamentu; melodia komponowana jest w ośmiu „tonach kościelnych”. Jeszcze dzisiaj chorał stanowi normatywne i inspirujące źródło całej zachodniej muzyki kościelnej. Z racji swego medytacyjnego charakteru jest on popularny także wśród młodych ludzi.
Chór Część kościoła zastrzeżona dla ołtarza i służby ołtarza; także zebrane tam, modlące się i śpiewające grono osób, stąd —> chór kościelny.
Chór kościelny Chór kościelny to świeccy śpiewacy, którzy początkowo wspierali duchowieństwo w —> chórze kościoła w trudniejszych śpiewach, a potem stali się samodzielnym zespołem śpiewaczym. Ich miejscem było lektorium (wysoka przegroda oddzielająca chór od nawy kościoła). Kiedy barok zlikwidował lektorium, poczęto budować emporę dla śpiewaków w tyle nawy, nad wejściem do kościoła. Chór z jego śpiewem wielogłosowym, a zwłaszcza z głosami żeńskimi i instrumentami, był w historii często kwestionowany i zwalczany; niemniej stanowi on niezbędną wręcz pomoc w sprawowaniu żywej i uroczystej liturgii – o ile dzięki właściwemu kierownictwu duchowemu widzi swoje zadanie jako posługę, która ma zgromadzenie wiernych wspierać, ale nie usuwać go w cień. Najważniejszą funkcją chóru jest śpiewanie zmiennych tekstów własnych na niedziele i święta, gdy tymczasem mniej lub bardziej stałe aklamacje i śpiewy (Kyrie, Sanctus) wierni wykonują sami, w czym chór może ich wspierać, ale nie zastępować.
Chrystus Głowa i centrum Kościoła, jedyny Pośrednik i Kapłan, przez którego życie Boże wlewa się w wiernych. Obecny w zgromadzonej wspólnocie i witany przez nią jako jej Kyrios, jest On właściwym liturgiem wszystkich aktów kultu Bożego. Przez Niego Kościół zanosi modlitwę do Ojca, Jego samego przyzywa i wysławia w psalmach i pieśniach; do Niego zwraca się —> adoracja przed tabernakulum i cicha modlitwa.
Chrystusa Króla Wszechświata uroczystość Chrystusa Króla Wszechświata uroczystość od czasu wprowadzenia reformy liturgicznej obchodzona w ostatnią niedzielę roku kościelnego; ukazuje Chrystusa jako ostateczny Cel naszych ziemskich dróg.
Chrzcielnica W miejscu chrztu (—> baptysterium) znajdował się pierwotnie zasilany bieżącą wodą basen, do którego zstępowali nowo chrzczeni. Od XI wieku, kiedy już przestano – zwłaszcza niemowlęta – przy chrzcie zanurzać, lecz trzymano je nad basenem i tylko polewano wodą głowę, pojawiły się kamienne chrzcielnice w kształcie kielichowatej misy, w których woda chrzcielna była też przechowywana. Obecnie stoi przed artystami zadanie stworzenia takiego miejsca chrztu, w którym mogliby się zbierać uczestniczący w liturgii chrztu wierni, a woda w zbiorniku mogłaby dopływać i odpływać.
Chrzest Podstawowy sakrament, przez który ten, kto stał się wierzącym, zostaje wyrwany z mocy zła, —> grzechu, i włączony we wspólnotę Chrystusową. Wprowadzeniu w formę życiową Chrystusa służy przygotowawczy (kilkuletni) —> katechumenat. Obrzęd chrztu odbywał się pierwotnie w Wigilię Paschalną. Przyjmujący chrzest zdejmowali w tym celu wszystkie szaty, porzucając w ten sposób dawnego człowieka (Ef 4,22), i wyrzekali się szatana, następnie wypowiadając wyznanie wiary lub po jego wypowiedzeniu zanurzali się w wodę i wychodzili z niej do nowego życia; na znak, że razem z Chrystusem przyoblekli nowego człowieka (Ef4,24), przywdziewali białą szatę i przyjmowali płonącą świecę.
—> Wtajemniczenie chrześcijańskie było dopełniane udzieleniem bierzmowania i pierwszym udziałem w Eucharystii. Później zamiast całkowitego zanurzenia w wodzie polewano po prostu wodą całe ciało osoby stojącej w misie chrzcielnej, której brzeg sięgał jej kolan lub bioder. W Kościele zachodnim od XII wieku coraz częściej rezygnowano również z tej formy i obecnie polewa się wodą tylko głowę. Odnowione księgi liturgiczne zalecają wprawdzie ponownie pełną formę chrztu, ale niełatwo będzie przezwyciężyć silne opory wewnętrzne pod tym względem. Z trudem również przyjmuje się przekształcone pod względem liturgicznym przygotowanie w grupie katechumenalnej; podczas chrztu dorosłych często jest stosowana forma skrócona, przewidziana tylko dla przypadków wyjątkowych i złożona z jednego zaledwie obrzędu. D 9-13
W razie koniecznej potrzeby chrztu może udzielić każdy człowiek: —> chrzest w niebezpieczeństwie śmierci.
Na temat chrztu małych dzieci: —> chrzest dzieci.
Chrzest dorosłych Chrzest osób powyżej wieku szkolnego, normalny w przypadku nawrócenia. Następuje po kilkuletnim przygotowaniu (-» katechumenat), z reguły w Wigilię Paschalną, w połączeniu z całością obrzędów —> wtajemniczenia chrześcijańskiego.
Chrzest dzieci Jakkolwiek małe dzieci nie są jeszcze zdolne do osobistej wiary i opowiedzenia się za Chrystusem, to jednak już bardzo wcześnie w przypadku nawrócenia całych rodzin („domu”: l Kor 1,16; Dz 16,15) chrzczono również dzieci i niemowlęta. Z chwilą gdy nastąpiła chrystianizacja całej ludności, chrzest niemowląt stał się normalną formą udzielania tego sakramentu. Jest on uzasadniony, jeśli rodzina pragnie świadomie prowadzić życie chrześcijańskie i dać w nim pełny udział dzieciom; nie można go natomiast udzielać, jeśli życie chrześcijańskie w rodzinie nie jest zapewnione. Poprzedzająca chrzest rozmowa z rodzicami i w miarę możliwości również z rodzicami chrzestnymi powinna im wyraźnie uświadomić tę odpowiedzialność i uzdolnić do chrześcijańskiego życia w rodzinie. Takie doświadczenie chrześcijańskiego życia najlepiej uzdatnia potem dorastającego młodego człowieka do opowiedzenia się za wiarą w Chrystusa.
W ramach odnowy liturgicznej ustalono w 1969 roku nowe, specjalne obrzędy chrztu dzieci (do tego czasu posługiwano się skróconą formą chrztu dorosłych). Nowy ryt nie każe już rodzicom chrzestnym wyznawać fikcyjnie wiary w imieniu niemowlęcia, lecz pyta rodziców i chrzestnych o wiarę, którą pragną oni przekazać przyniesionemu do chrztu dziecku. Chrzest odbywa się w kościele parafialnym, w miarę możliwości w niedzielę, dzień przypominający każdego tygodnia Wielkanoc, pierwotny czas chrztu. Udziela się go w obecności zgromadzonych wiernych, wspólnie dzieciom urodzonym w ostatnim czasie. Tego samego dnia można w tym samym kościele udzielić po raz drugi chrztu tylko z ważnej przyczyny; życzenie rodziny, by chrzest odbył się indywidualnie, nie wystarcza. Chrztu można udzielać podczas niedzielne] mszy z ludem. Przebieg chrztu dzieci: pozdrowienie rodziców i chrzestnych u wejścia do kościoła i rozmowa z nimi; w odpowiednim miejscu liturgia słowa Bożego z czytaniem (czytaniami) i homilią, przeżegnanie, modlitwa powszechna i modlitwa z włożeniem ręki, po przejściu do chrzcielnicy błogosławieństwo wody, wyrzeczenie się szatana i grzechu i wyznanie wiary rodziców i chrzestnych z aklamacją zgromadzonych wiernych, udzielenie chrztu i namaszczenie krzyżmem, przyodzianie dziecka w białą szatę chrzcielną, zapalenie świecy chrzcielnej przez ojca. Na koniec nowo ochrzczone dzieci są w uroczystej procesji niesione przez matki do ołtarza; tam jako zapowiedź pełnego —> wtajemniczenia chrześcijańskiego przez sakramenty bierzmowania i Eucharystii odmawia się Modlitwę Pańską. W wielu miejscach jest zwyczaj, że po końcowym błogosławieństwie przechodzi się jeszcze przed obraz Matki Bożej.
Poczynając od wieku szkolnego, kiedy to dzieci mogą już, jakkolwiek w sposób jeszcze niepełny, same wyznawać wiarę, chrztu nie udziela się w formie przewidzianej dla niemowląt. Dla dzieci takich przewidziane są oddzielne, wielostopniowe obrzędy chrztu.
Chrzest Pański Chrzest Pański jest pierwotną treścią uroczystości —> Objawienia Pańskiego, uwidocznienia się chwały Bożej w Chrystusie. Obecnie święto to obchodzone jest osobno w niedzielę po 6 stycznia i stanowi zakończenie okresu Bożego Narodzenia.
Chrzest w niebezpieczeństwie śmierci W razie poważnego niebezpieczeństwa dla życia osoby nie ochrzczonej chrztu może udzielić każdy chrześcijanin, a nawet każdy człowiek mający pod tym względem szczerą intencję. Wypowiada on w tym celu, o ile to możliwe, wyznanie wiary, a następnie polewa wodą głowę osoby chrzczonej, mówiąc: „Ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”. Jeśli jest na to czas, można zastosować skróconą formę liturgii chrzcielnej.
Chrzestny Poręczyciel, który przedstawiał kandydata do chrztu i sprawował nad nim pieczę w okresie przygotowania. W przypadku chrztu dziecka ma on pomagać w jego wychowaniu na prawego chrześcijanina. Musi mieć ukończony 16. rok życia, sam być ochrzczony i bierzmowany w Kościele katolickim oraz prowadzić życie odpowiadające tej posłudze. Ochrzczony niekatolik może być dopuszczony jako świadek chrztu tylko wraz z chrzestnym katolickim. Chrzestny jest potem z reguły również świadkiem bierzmowania.
Ciemna jutrznia Poranna modlitwa pochwalna w dni —> Wielkiego Tygodnia, odprawiana jeszcze dzisiaj w wielu kościołach pomimo zamilknięcia w tych dniach —> liturgii godzin. Ustawia się podczas niej świecznik z 15 świecami, które w trakcie obrzędu w miarę przybywania światła dziennego stopniowo się gasi. Pozostaje płonąca tylko najwyższa świeca, tzw. świeca Chrystusowa.
Cingulum Cingulum (pasek) —> alba.
Cisza zob. milczenie.
Cmentarz Średniowiecze miało zwyczaj grzebać zmarłych wokół kościoła („cmentarz kościelny”). W ten sposób pozostawali oni w widzialnej łączności z życiem wspólnoty parafialnej; na groby, na których zatknięty jest krzyż jako znak zwycięstwa nad śmiercią, przynoszono wodę święconą i światło paschalne. Warunki życia miejskiego zmuszają coraz bardziej do zakładania cmentarzy poza granicami stref zamieszkałych, zacierając w ten sposób ów związek. Zarówno cmentarze należące do Kościoła, jak i komunalne powinny być poświęcone i powinien być na nich ustawiony krzyż. Wspólnota wiernych zbiera się w Kościele na krótkie obrzędy wstępne i przechodzi w procesji na nowy cmentarz przed krzyż. Tam następuje liturgia słowa Bożego i uroczysta modlitwa błogosławieństwa oraz pokropienie wodą święconą. Potem odbywa się liturgia eucharystyczna, poczynając od przygotowania darów, lub modlitwa powszechna, Modlitwa Pańska i błogosławieństwo. W ten sposób cmentarz staje się znakiem nadziei i wiary w zmartwychwstanie.
Commune Część mszału i księgi liturgii godzin, zawierająca wspólne teksty dla różnych obchodów ku czci świętych: dla świąt maryjnych, świąt apostołów, męczenników, pasterzy Kościoła, doktorów Kościoła, dziewic, świętych mężów i niewiast. —> Proprium.
Communio Communio —> antyfona przewidziana w —> graduale jako —> śpiewana Komunię.
Confiteor [Spowiadam się] Spowiedź powszechna, wypowiadana w —> akcie pokuty liturgii mszalnej i w —> komplecie, a także w —> nabożeństwie pokutnym.
Credo [Wierzę] Wyznanie wiary, recytowane lub śpiewane przez wszystkich wiernych podczas mszy św. w niedziele i święta oraz w uroczystości po przemowie (—> homilii, —> kazaniu). Jest to odnowienie chrztu, mocą którego jesteśmy zdolni przystąpić do ołtarza eucharystycznego. W mszach z udziałem dzieci stosuje się raczej wypowiadany przy chrzcie Skład Apostolski niż długi Symbol nicejsko-konstantynopolitański.
Custodia Małe naczynie, w którym przechowywana jest w tabernakulum hostia przeznaczona do wystawienia w monstrancji.
Cyborium zob. puszka
Cykl obchodów Bożego Narodzenia W Kościele zachodnim wytworzył się wokół Bożego Narodzenia, podobnie jak wokół Wielkanocy, własny cykl obchodów z okresem przygotowawczym w postaci —> Adwentu i okresem świątecznym trwającym od Bożego Narodzenia do Objawienia Pańskiego. Cykl obchodów kończy się świętem —> Chrztu Pańskiego. Wraz ze świętem Zwiastowania Pańskiego i Ofiarowania Pańskiego Boże Narodzenie zabarwia szczególną atmosferą cały rok.
Cykl obchodów wielkanocnych Cykl obchodów wielkanocnych obejmuje 40 dni przygotowawczego okresu Wielkiego Postu, Triduum Paschalne i 50 dni okresu wielkanocnego i kończy się Niedzielą Zesłania Ducha Świętego.
Cykl roczny Równomierny bieg roku przerywają okresy wyodrębnione (Wielki Post i okres wielkanocny, Adwent i okres Bożego Narodzenia); okres między Chrztem Pańskim a Środą Popielcową i między Zielonymi Świętami a Adwentem, nie wyodrębniony jakąś szczególną tematyką, nazywa się okresem zwykłym w ciągu roku (per annum). Jego 33 lub 34 niedziele są po prostu liczone kolejno, przy czym rachunek przerwany w Środę Popielcową kontynuuje się po Zielonych Świętach; jeśli cykl roczny ma tylko 33 tygodnie, to zaraz po Zielonych Świętach opuszcza się jeden tydzień.
Czerwony [kolor] zob. kolor
Czytanie Wybrane dla liturgii ustępy (perykopy) z Biblii, zawarte w —> lekcjonarzu.
Czytanie biblijne Kościół żyje tam, gdzie ludzie przyjmują z wiarą słowo Boże i są mu posłuszni. Dlatego głoszenie Pisma Świętego stanowi istotną część składową każdego obchodu liturgicznego: w mszy św. i sprawowaniu innych sakramentów jako związana z obrzędami sakramentalnymi —> liturgia słowa Bożego, jako czytanie krótkie w godzinach kanonicznych liturgii godzin i jako czytanie dłuższe w —> godzinie czytań oraz jako samodzielna liturgia słowa Bożego. Gdzie głoszone jest Pismo, tam Chrystus jest pośród nas jako wcielone Słowo Boże, tam nie tylko mówi się o Bożym działaniu, lecz sam Bóg działa zbawiennie w tych, którzy Go z wiarą słuchają.
Czytanie w liturgii nie jest zadaniem przewodniczącego, lecz istnieje w tym celu specjalna funkcja (—> lektor); Ewangelię jednak może czytać tylko diakon, a w razie jego braku czyni to któryś inny z obecnych kapłanów.
Czytanie ciągłe [lectio continua] Sukcesywne czytanie jakiejś księgi Pisma Świętego w następujących po sobie kolejno nabożeństwach liturgicznych. Nowy porządek perykop zna „wybrane czytanie ciągłe”, przy którym opuszcza się poszczególne fragmenty księgi, przede wszystkim dla dni powszednich okresu zwykłego w ciągu roku i dla Ewangelii oraz drugie czytania niedzieli w ciągu roku. Jeszcze większe znaczenie ma czytanie ciągłe w godzinie czytań liturgii godzin.
Dalmatyka Szata własna diakona. Wkłada się ją na albę i stułę. Pierwotnie dalmatyka była strojem świeckim. Za jej ojczyznę uchodzi Dalmacja, od której wzięła nazwę. Od IV w. nosił ją papież i diakoni rzymscy. Strojem liturgicznym diakona dalmatyka stała się w IX wieku.

Była to szata długa i szeroka, nie przepasana, o krótkich i szerokich rękawach. Z czasem uległa skróceniu, a dla łatwiejszego jej ubierania przecięto ją z obydwu boków, łącznie z rękawami. Zawsze była koloru białego z czerwonymi, pionowymi pasami, biegnącymi od ramion do dołu, tak z przodu jak i z tyłu. Od XVIII w. kolor jej zaczęto dostosowywać do koloru ornatu.

Jest znakiem urzędu, zaszczytu diakona usługującego Chrystusowi Eucharystycznemu. Modlitwa kościelna przedstawia ją jako szatę radości i symbol nadprzyrodzonej sprawiedliwości.
Pokrewne hasła: ornat, alba, stuła.
Diakon Diakon (z greckiego: sługa) duchowny posiadający najniższy, a tym samym podstawowy stopień sakramentu święceń: wzorem Siedmiu (Dz 6,1-6) ma on zleconą „posługę przy stołach”; troszczy się o ubogich i słabych, maluczkich i potrzebujących, którym zanosi chleb powszedni i chleb słowa Bożego oraz Komunię chorych. Mając w liturgii wspólnoty wiernych powierzone sobie głoszenie Ewangelii i posługę przy kielichu eucharystycznym, wymienia w modlitwie wiernych ludzkie troski, z jakimi codziennie się spotyka. Pod nieobecność kapłana kieruje też samodzielnie pewnymi obchodami liturgicznymi, jak liturgia godzin, chrzest, ślub, pogrzeb, nabożeństwa z wystawieniem i błogosławieństwem Najświętszym Sakramentem. Jego —> szatą liturgiczną jest stuła ukośna i dalmatyka, przy kierowaniu liturgią również —> kapa.
Święcenia diakonatu odbywają się w niedzielę lub święto podczas mszy św. Po Ewangelii kandydaci zostają wezwani i przedstawieni. Po przemowie biskupa wyrażają oni wspólnie swoją gotowość do pełnienia posługi i przyrzekają pojedynczo biskupowi cześć i posłuszeństwo. Z kolei po wspólnym odmówieniu Litanii do Wszystkich Świętych biskup udziela święceń, kładąc każdemu w milczeniu ręce na głowę, a następnie śpiewając nad wszystkimi tzw. wielką modlitwę poświęcającą. Na koniec nowo wyświęceni diakoni zostają przyodziani w swoje szaty liturgiczne i otrzymują od biskupa księgę Ewangelii i znak pokoju.
Diakonisa W pierwotnym Kościele dziewica lub wdowa, pełniąca w gminie wiernych posługę (również liturgiczną). Obok działalności charytatywnej diakonisy pomagały przy udzielaniu chrztu kobietom.
Diecezja Zgromadzony wokół swego —> biskupa Lud Boży, któremu głosi on Ewangelię i z którym sprawuje Eucharystię; „Kościół na miejscu”, który jako Kościół lokalny urzeczywistnia jeden, święty, katolicki i apostolski Kościół i dlatego pozostaje we wspólnocie z rzymską Stolicą Apostolską i innymi Kościołami (wszystkimi, „którzy wiernie strzegą wiary katolickiej i apostolskiej” – l. modlitwa eucharystyczna).
Diecezja [biskupstwo] Ograniczona terytorialnie, zarządzana przez biskupa wspólnie z jego —> prezbiterium (l) wspólnota wiernych chrześcijan, w której ludzie przeżywają jako swoje osobiste doświadczenie ustanowiony przez Chrystusa Kościół („Kościół lokalny”).
Dni błagalne i kwartalne Dni błagalne początkami sięgają starożytności chrześcijańskiej. Do dni błagalnych (rogationes) należą: dzień św. Marka Ewangelisty (25 kwietnia) i trzy dni przed uroczystością Wniebowstąpienia Pańskiego (Dni Krzyżowe). W dni błagalne urządzano procesje w kierunku pól, ze śpiewem litanii do Wszystkich Świętych, dla wyproszenia u Boga dobrych zbiorów.

Procesja w dniu św. Marka (litaniae maiores) swoimi korzeniami tkwi w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Była lokalnym zwyczajem. Być może, że jest kontynuacją procesji pogańskiej, która udawała się w pola dla uzyskania od bóstw dobrych zbiorów. Cel pozostał lecz prośba kierowana jest do Boga, Stwórcy i Pana wszechświata.

Dni błagalne przed Wniebowstąpieniem Pańskim (litaniae minores), pojawiły się w Galii w V w. Modlono się tam o urodzaje, obfite plony i ich zachowanie wraz z ludźmi od klęsk żywiołowych. W Polsce procesje udawały się do krzyży stojących w polu, przy których odprawiano nabożeństwa błagalne, stąd nazwa „Dni Krzyżowe”.

Dni kwartalne znane są w liturgii rzymskiej od czasów starożytnych. Należały do nich środy, piątki i soboty: pierwszego tygodnia wielkiego postu; tygodnia po Zielonych Świątkach; tygodnia po Podwyższeniu Krzyża i trzeciego tygodnia adwentu. Każdy z tych tygodni przypadał na początek poszczególnych pór roku i dlatego nazwano je dniami kwartalnymi (quattuor tempora). Polska nazwa („Suchedni”) wywodzi się od zachowywania postu w te dni. W języku staropolskim „suszyć” = „pościć” – suchedni = postne dni.

Dni kwartalne, oprócz wiosennych, miały początkowo charakter dziękczynny za zbiory: zboża (po Zielonych Świętach), wina (po 14 września) i oliwy (suchedni adwentowe). Z czasem dni kwartalne przybrały charakter pokutny. Stały się dniami postu, skupienia, modlitwy i czynów miłosierdzia. Były też ulubionyumi dniami udzielania wyższych święceń, zwłaszcza od czasów papieża Gelazego (+ 496); do naszych czasów w te dni odprawia się modły o dobre powołania kapłańskie i zakonne. Do XV w. Suchedni należały do obchodów nakazanych. Przyjmowano wtedy Komunię św., zwłaszcza w bractwach. Pamiętano wtedy także w sposób szczególny o zmarłych.

Nowy kalendarz liturgiczny powiada, że w Dni Krzyżowe i Suchedni Kościół ma zwyczaj zanosić błagania do Pana w różnych sprawach dotyczących człowieka, zwłaszcza zaś gdy chodzi o owoce ziemi i pracy rąk ludzkich, i publicznie składa Bogu dziękczynienie (nr 45). Aby Dni Krzyżowe i Suchedni mogły być dostosowane do różnych miejsc i potrzeb ludzi, trzeba, aby konferencje biskupów określały czas i sposób ich obchodzenia (…) czy mają być obchodzone przez jeden czy przez kilka dni i jak często w ciągu roku mają być powtarzane. Formularze mszalne na poszczególne dni dobiera się spośród wotyw odpowiadających celowi tych nabożeństw (Kal. lit. 4647). W dzisiejszych czasach inne potrzeby przedstawiają Bogu mieszkańcy miast, a inne mieszkańcy wsi. Jedni w swoich błaganiach mogą zwrócić większą uwagę na powołania kapłańskie i zakonne, drudzy na zbiory w polu, na sprawę pokoju w świecie, zdrowia czy pogody. Dni błagalne i kwartalne winny odzyskać tę siłę, jaką miały pierwotnie i wprowadzać w ducha pokuty i miłosierdzia chrześcijańskiego oraz wyczulać na potrzeby społeczne.

Episkopat Polski polecił, aby w trzecim tygodniu adwentu odprawiać kwartalne dni modlitw: o życie chrześcijańskie rodzin. Od środy popielcowej do pierwszej niedzieli wielkiego postu: o ducha pokuty. W czwartym tygodniu okresu wielkanocnego: o powołania do służby Bożej w Kościele. W trzecim tygodniu września: za dzieci, młodzież i wychowawców. W Dni Krzyżowe od VI niedzieli wielkanocnej do środy przed Wniebowstąpieniem, wspólne modlitwy odprawia się o dobre urodzaje.
Dni Krzyżowe zob. Dni błagalne
Dni kwartalne zob. Dni błagalne
Doksologia Krótki hymn pochwalny na cześć Boga w Trójcy Jedynego (doksa = chwała). W liturgii poszczególne psalmy otrzymały końcową doksologię: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen.

W ten sposób psalmy otrzymały charakter nowotestamentalny, chrześcijański. Doksologia ta pojawiła się w czasie sporów antyariańskich. Podobnych doksologii istniało więcej. Np. modlitwy liturgiczne często kończą się doksologią, zwłaszcza hymny. Za przykładem św. Pawła (Rz 11,36), Didache kończy modlitwy wielbieniem Boga, które w III w. ma już ujęcie trynitarne. Oprócz krótkich doksologii istnieją także bardziej rozbudowane, wielkie, jak: Chwała na wysokości Bogu, czy Ciebie, Boga, wysławiamy.

We Mszy św. Modlitwa eucharystyczna kończy się również doksologią: Przez Chrystusa, z Chrystusem i w Chrystusie, Tobie Boże, Ojcze wszechmogący, w jedności Ducha Świętego, wszelka cześć i chwała. Przez wszystkie wieki wieków. Amen.
Dominus vobiscum [Pan z wami] Ta —> aklamacja na początku mszy św., przed Ewangelią i przed modlitwą eucharystyczną oraz przed rozesłaniem daje uczestnikom odczuć, że są oni zgromadzeni jako Kościół wokół Pana, Jezusa Chrystusa. On ich wezwał, aby słuchali Jego słowa i uczestniczyli w Jego Uczcie eucharystycznej.
Drewno zob. ołtarz
Droga Krzyżowa Powstałe w Jerozolimie ludowe nabożeństwo paraliturgiczne. Przebywa się podczas niego drogę Chrystusa od domu Piłata do Kalwarii, zatrzymując się, aby się modlić, w 14 miejscach (stacjach) oznaczonych krzyżem i często przedstawieniami plastycznymi. W kościołach od stacji do stacji przechodzi przeważnie tylko mała grupa, reszta zgromadzonych w tym czasie powstaje z miejsc i zwraca się w stronę kolejnej stacji.
Duch Święty Duch Boży, który ukształtował dni życia Jezusa, który Go wyprowadził na pustynię i posłał do ludzi (Mk l,10-12; Łk4,18), który dał Mu siłę posłuszeństwa aż do śmierci krzyżowej i który Go z grobu i śmierci wskrzesił do nowego życia, napełnia teraz członki Kościoła, zespala je w jedno ciało (l Kor 12; Ef 4), czyni nas synami Bożymi (Rz 8,15), a zgromadzenie wiernych miejscem spotkania z Bogiem (mieszkaniem Boga: Ef 2,22), gdzie mamy otwarty przystęp do Ojca (Ef 2,18). Tak więc dopiero Duch Święty umożliwia kult Boży; bez Niego nie ma skutecznego głoszenia słowa Bożego, bez Niego nie ma modlitwy dochodzącej do Ojca, bez Niego nie ma Eucharystii. Dlatego końcowe słowa modlitw określają Go jako Tego, który stwarza więź („w jedności Ducha Świętego”).
Dyrektorium Ujęte w formę kalendarza wskazówki co do odprawiania mszy św. i liturgii godzin, które ze względu na zmienny termin Wielkanocy oraz przypadanie świąt na zmienne dni tygodnia są przez każdą diecezję i prowincję zakonną wydawane co roku na nowo.
Nazwę „dyrektorium” noszą również pewne instrukcje rzymskie, np. w sprawie —> mszy dla dzieci.
Dziekan Parafie każdej diecezji są podzielone na dekanaty, na których czele stoją dziekani (jeden z proboszczów dekanatu). Zadaniem dziekana jest koordynacja pracy duszpasterskiej w dekanacie i dbałość o uporządkowane i godne życie liturgiczne.
Dzień Zaduszny [Zaduszki] Wspomnienie wszystkich zmarłych, z którymi czujemy się złączeni w świętych obcowaniu. Wprowadzone za sprawą św. Odilona, opata w Cluny (+ 1048). Benedykt XV zezwolił w 1915 roku na odprawianie w tym dniu trzech mszy św. Jeśli przypada on na niedzielę, bierze się mszę z Dnia Zadusznego, w której przecież wyraźnie głoszona jest niedzielna myśl o zmartwychwstaniu, natomiast liturgię godzin z niedzieli. Po mszy św. – w warunkach miejskich przeważnie już poprzedniego popołudnia, tzn. w uroczystość Wszystkich Świętych – błogosławi się przy użyciu wody święconej i kadzidła groby na cmentarzu.
Dziewica W człowieku, który dla Bożego panowania rezygnuje z małżeństwa i służy niepodzielnie Panu (l Kor 7,32-35), Kościół widzi siebie samego jako Oblubienicę, która przygotowała się na spotkanie Chrystusa (Ef 5,25-27). Dlatego ceni on wysoko stan dziewiczy i zatwierdza go w obrzędzie —> konsekracji dziewic.
Dziękczynienie Wszelkie sprawowanie liturgii jest składanym Bogu dziękczynieniem; również każda prośba jest wdzięcznym uznaniem Jego mocy i dobroci. Ponadto uszczęśliwiające sprawowanie liturgii potrzebuje wdzięcznej refleksji, prywatnego „dziękczynienia” jednostki, jakie jest przewidziane np. po przyjęciu Komunii św. Zaleca się też trwanie przez pewien czas w ciszy pod koniec mszy św.
Dzwonki Ministrant daje nimi znak przy podniesieniu i błogosławieństwie świętymi postaciami.
Dzwony Wywodzą się z Chin. W Europie pierwsze notatki na temat dzwonów sięgają VI w. Pierwsze dzwony były małe. Z czasem dopiero zwiększały swoje rozmiary aż do olbrzymów wielotonowych. W XII w. zawieszano je na osobnych wieżach, zwanych dzwonnicami. Pierwsza znana dzwonnica powstała przy bazylice św. Piotra za czasów papieża Stefana II (+ 757). W cesarstwie Karola Wielkiego (+ 814) każdy kościół musiał mieć dzwonnicę. Od VIII w. znany jest obrzęd konsekracji dzwonów. W obrzędzie tym skraplano i obmywano dzwon święconą wodą i namaszczano olejami świętymi, nadając mu imię. Dlatego obrzęd ten nazywano chrztem dzwonu.
Osobliwością dzwonu jest to, że wydają dźwięki o mocnych alikwotach. Dlatego też jego dźwięk jest barwny, doniosły, mocny, uroczysty. Znaczenie dzwonów określają napisy umieszczane na nich: Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum, Defunctos ploro, postem fugo, festa decoro (wielbię Boga prawdziwego, zwołuję lud, gromadzę duchowieństwo, opłakuję zmarłych, oddalam zarazę i przyozdabiam święta).
Obecne zalecenia Kościoła są następujące: „Wszyscy, do których to należy, są obowiązani święcie zachowywać starożytny i ogólnie przyjęty w Kościele zwyczaj używania dzwonów. Nie wolno używać dzwonów w kościołach, dopóki nie zostaną uroczyście konsekrowane lub przynajmniej poświęcone. Odtąd zaś jako przedmioty poświęcone mają być otaczane należytą troską. Uznane zwyczaje i różne sposoby bicia w dzwony, zależnie od celu dzwonienia, należy troskliwie zachować… Innowacje, mające na celu pełniejsze udźwiękowienie dzwonów lub ułatwienie samego dzwonienia mogą być dopuszczone przez ordynariusza miejscowego po wysłuchaniu opinii znawców… Gdzieniegdzie istnieją specjalne zespoły wielu dzwonów, zawieszonych w dzwonnicy, na których wykonuje się różne pieśni i melodie. Taką grę dzwonów zwaną pospolicie „carrillon” (Glockenspiel) wyklucza się zupełnie z jakiegokolwiek użytku liturgicznego… Należy starać się ze wszystkich sił, by wszystkie kościoły, kaplice publiczne, były zaopatrzone przynajmniej w jeden lub dwa dzwony, choćby niewielkie; surowo zaś zabrania się, aby zamiast poświęconych dzwonów używano jakiegokolwiek aparatu lub przyrządu, któryby mechanicznie lub automatycznie naśladował lub wzmacniał głos dzwonów” (Instr. z 1958, nr 86-92). Benedictionale z 1984 r. zawiera formularz poświęcenia dzwonów, którego może dokonać kapłan.
Metalowe przedmioty wydające przy uderzeniu w nie dźwięk były od dawnych czasów używane do dawania znaku i zwoływania ludzi. Na obszarach chrześcijańskich jako pierwsze przejęły dzwony klasztory, zastępując nimi powszechne dawniej kołatki i grzechotki, które jeszcze dziś mają zastosowanie w czasie Wielkiego Tygodnia. Dzwony sygnalizują przede wszystkim rozpoczęcie nabożeństwa i zwołują wiernych, a podczas celebry zwracają krótkimi znakami uwagę pozostałych w domu na jej ważniejsze momenty (dzwonienie na Ewangelię, na przeistoczenie; w liturgii godzin na —> Anioł Pański) i pozwalają im w ten sposób łączyć się z nią w modlitwie. Ponadto bicie w dzwony wyraża radość (np. przy procesjach i na wejście, przy —> Te Deum, w —> Wielki Czwartek); w wyobrażeniach ludowych ma ono też moc odpędzania zła i nawałnic (dzwon mający zapobiec burzy).
Egzekwie —> liturgia pogrzebowa
Ekumenizm Wzajemna wspólnota różnych Kościołów przejawia się najwyraźniej we wspólnym sprawowaniu Eucharystii (—> interkomunia); zakłada ona pełną wspólnotę wiary i wzajemne uznanie urzędów. Wspólne słuchanie słowa Bożego, modlitwa i śpiew są możliwe i pożyteczne również w przypadku Kościołów, które nie są jeszcze zjednoczone w wierze. Taka ekumeniczna liturgia słowa Bożego jest praktykowana zwłaszcza w Światowym Tygodniu Modlitw o Jedność Chrześcijan (19-25 stycznia) i w tygodniu modlitw przed Zielonymi Świętami oraz w Światowym Dniu Modlitw Kobiet (pierwszy piątek marca).
Ślub nowożeńców różnych wyznań odprawia się według liturgii Kościoła, w którym obrzęd się odbywa; duszpasterz drugiego wyznania może w nim uczestniczyć i spełniać pewne ustalone funkcje.
Embolizm Dołączona do Ojcze nasz modlitwa kapłańska, zawierająca rozwinięcie ostatniej prośby Modlitwy Pańskiej i dająca wyraz oczekiwaniu na przyjście Pana.
Epifania —> Objawienie Pańskie.
Epikleza Uroczysta prośba do Boga o uświęcenie osób i rzeczy, przede wszystkim w -r modlitwie eucharystycznej jako epikleza konsekracyjna („Uświęć te dary mocą Twojego Ducha”), wyrażona przez wyciągnięcie rąk, oraz jako epikleza komunijna („Spraw, abyśmy posileni Ciałem i Krwią Syna Twego i napełnieni Duchem Świętym…” – 3. modlitwa eucharystyczna).
Epistoła Nie używane już określenie czytania z listów apostolskich (epistula), obecnego drugiego czytania z Nowego Testamentu w niedziele i dni świąteczne. Ponieważ była ona dawniej czytana po prawej stronie ołtarza, patrząc od ludu, nazywa się tę stronę (w kościołach orientowanych jest to strona południowa) stroną epistoły.
Eucharystia Ustanowiona przez Chrystusa uczta, którą Kościół sprawuje jako dziękczynienie (po grecku = eucharystia) na pamiątkę Pana, tak że Jego ofiara z siebie staje się obecna i skuteczna wśród nas. Jest ona z zasady połączona z liturgią słowa Bożego i nosi wtedy nazwę —> mszy św. Obrzęd właściwej Eucharystii obejmuje – przygotowanie darów, —> modlitwę eucharystyczną i obrzędy —> Komunii św. Liturgia ta stanowi od samego początku centrum życia Kościoła. Wierni zbierają się dla jej sprawowania w każdą —> niedzielę, niektórzy zaś nawet codziennie, a Chrystus staje się w niej obecny w zgromadzonych w Jego imię, w osobie kapłana, w głoszonym przez niego słowie Bożym, szczególnie zaś pod postaciami chleba i wina; kto je z wiarą pożywa, zostaje włączony w życie Chrystusa, ofiarowuje siebie ludziom wraz z Nim i oddaje przez to cześć Bogu Ojcu.
Ewangelia Punktem kulminacyjnym mszalnej liturgii słowa Bożego jest zawsze pewien ustęp (—> czytanie) z jednej z czterech Ewangelii, w skrócie sam nazywany Ewangelią. Diakon lub kapłan przechodzi z —> ewangeliarzem w uroczystej procesji z kadzidłem i zapalonymi świecami do miejsca głoszenia słowa Bożego, czyli —> ambony; rozbrzmiewa przy tym —> Alleluja lub zamiast niego – w okresie Wielkiego Postu i przy mszach za zmarłych – inna aklamacja na cześć Chrystusa. Uczestnicy liturgii powstają na to i przy zapowiedzi czynią trzykrotny znak krzyża: na czole, ustach i piersiach. Po zakończeniu czytania diakon (kapłan) podnosi księgę i całuje ją.
Ewangeliarz Księga liturgiczna z tekstem Ewangelii; stosownie do swej godności wykonywana szczególnie ozdobnie i przy użyciu drogocennych materiałów. Wnosi się ją procesjonalnie przy —> wejściu i składa na ołtarzu. Jeśli zawiera nie wszystkie perykopy ewangelijne, lecz tylko przewidziane na święta, nazywa się ewangelistarz.
Exsultet Hymn sławiący światło paschału, w którego blasku ma być obchodzona Wigilia Paschalna, wykonywany uroczyście przez diakona po wniesieniu paschału do wnętrza kościoła i zapaleniu od niego świec zgromadzonych wiernych (—> lucernarium). Po wezwaniu niebios, ziemi i zgromadzenia wiernych do radości głosi tajemnicę Wigilii Paschalnej: Zabity został prawdziwy Baranek, którego krew poświęca domy wierzących i chroni lud od śmierci i zagłady; zostaje to objaśnione pięciokrotnym „Jest to zatem ta noc…” i pięciokrotnym wezwaniem „O…”, po czym następuje prośba, aby pascha! płonął przez całą noc, aż o brzasku przyjdzie zmartwychwstały Chrystus. Tekst był dawniej wypisany na wspaniale ilustrowanym zwoju zwanym Exsultet.
Fanon Dodatkowa chusta, w formie okrągłego kołnierza, który uzupełnia humerał papieski. Przeznaczony tylko dla papieża od II Soboru Watykańskiego.
Pokrewne hasła: humerał, alba.
Ferie Dni powszednie, w których nie obchodzi się żadnego święta ani wspomnienia. Feriami uprzywilejowanymi, których nie może przesłaniać żadne święto, są: Środa Popielcowa, dni Wielkiego Tygodnia i tygodnia przed Bożym Narodzeniem.
Fioletowy [kolor] zob. kolor
Formy mszy św. W swojej pełnej formie msza św. jest odprawiana wtedy, gdy przy ołtarzu – zwłaszcza kościoła katedralnego – stoi biskup w otoczeniu kapłanów i diakonów, a cały lud, licznie zebrany, w pełni i czynnie w liturgii uczestniczy. Kościół jest tu doświadczany szczególnie intensywnie. Normalną formą jest (przede wszystkim niedzielna) msza z ludem; jest ona śpiewana i odprawiana z udziałem odpowiednich służb liturgicznych (lektor, kantor, psalmista, nadzwyczajni szafarze Komunii św., ministranci, w miarę możności diakon). Pozostali obecni kapłani uczestniczą jako koncelebransi, inni usługujący dzielą pomiędzy siebie różne zadania.
Obok tych form mszy z ludem odprawiane są, zwłaszcza w dni powszednie, —> msze dla grup specjalnych, w których dopuszczalne są pewne uproszczenia i dostosowania do danej sytuacji. Ponadto mszał zna celebrę mszy św. bez udziału wiernych, z jednym tylko ministrantem. Odprawianie mszy bez przynajmniej jednego uczestnika było surowo zabronione, a i obecnie jest dozwolone tylko z bardzo poważnej przyczyny.
Gabriel —> anioł, który przyniósł wieść Zachariaszowi (Łk 1,19) i Maryi (Łk 1,26). Święto 29 września
Gaudete Nazwa trzeciej niedzieli Adwentu, pochodząca od pierwszego słowa wersetu wprowadzającego. Podobnie jak czwarta niedziela Wielkiego Postu, charakteryzująca się dekoracją kwiatową, grą na organach i różowym kolorem paramentów.
Gesty Ludzie wyrażają w liturgii to, co się dzieje w ich duszy, nie tylko mową, lecz także postawą ciała (—> postawa klęcząca, —> postawa siedząca, —> postawa stojąca), pokłonem czy gestami wykonywanymi głównie za pomocą rąk, jak —> znak krzyża, —> włożenie rąk, składanie rąk i bicie się w piersi. Gesty takie nie są czymś zewnętrznym, lecz wyrażają człowieka w jego całości. Zwłaszcza od czasu, kiedy sam Bóg wcielił się w Chrystusie, kult Boży potrzebuje takiego właśnie cielesnego wyrazu.
Gloria Wielka —> doksologia, uroczysty hymn poranny z wczesnego okresu chrześcijaństwa, przejęty w Rzymie do obrzędów wstępnych ważniejszych Mszy jako uroczyste poszerzenie Kyrie; obecnie odmawiane we wszystkie niedziele z wyjątkiem okresu Wielkiego Postu i Adwentu, w uroczystości i święta i przy obchodach szczególnie uroczystych. Hymn dzieli się wyraźnie na słowa anielskie z Łk 2,14, na część sławiącą Boga Ojca i Chrystusa i na trójczęściową litanię do Chrystusa z trynitarnym zakończeniem. Śpiewa lub odmawia go całe zgromadzenie albo chór.
Godzina czytań Biskupi, kapłani i diakoni, na których spoczywa przecież szczególny obowiązek głoszenia słowa Bożego, powinni się codziennie w specjalnej —> godzinie kanonicznej oddawać rozważaniu słowa Bożego i tekstów z dzieł pisarzy duchownych. Aby czytania te stały się modlitwą, są one poprzedzone hymnem i trzema psalmami, a po każdym czytaniu następuje —> responsorium; na końcu znajduje się w niedziele – z wyjątkiem okresu Wielkiego Postu – i dni świąteczne —> Te Deum oraz zawsze, jeśli nie następuje potem jakaś dalsza godzina kanoniczna, modlitwa końcowa. We wspólnotach zobowiązanych do wspólnej modlitwy w chórze godzina ta jest odprawiana jako nocne uwielbienie Boga przed jutrznią (w niedziele i dni świąteczne jako wigilia); poza tym można ją odprawiać o każdej dogodnej porze dnia, także już w przeddzień po nieszporach. W życiu parafialnym godzina czytań odprawiana jest tylko w Boże Narodzenie i w dni Wielkiego Tygodnia jako —> ciemna jutrznia.
Godzinki Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny; układem wzorowane na modlitwie brewiarzowej (7 godzin kanonicznych: jutrznia, pryma, tercja, seksta, nona, nieszpory, kompleta – stąd nazwa), śpiewane kiedyś w Polsce w czasie mszy św. (tekst polski powstał w roku 1616 w Krakowie). Obecnie (1972) Episkopat Polski polecił śpiewać je w niedziele przed mszą św.
Godziny kanoniczne Poszczególne godziny dnia uświęcone —> liturgią godzin oraz teksty służące do ich odprawiania. Są one następujące: odprawiana o brzasku dnia jutrznia, następnie tercja, seksta i nona jako godziny pośrednie (hora media) w ciągu dnia, nieszpory na zakończenie dnia pracy, kompleta przed udaniem się na spoczynek i nie związana z żadną określoną godziną dnia —> godzina czytań.
Gorzkie ć»ale Nabożeństwo wielkopostne poświęcone rozważaniu Męki Pańskiej w układzie dawnej trzyczęściowej jutrzni. Każda część poprzedzona „pobudką” (wezwaniem) składa się z czytanej intencji, hymnu, lamentu duszy nad cierpiącym Jezusem i rozmowy duszy z Matką Bożą Bolesną. Autorem tekstu jest ks. Wawrzyniec Benik, misjonarz. Pierwsze nabożeństwo odprawiono w kościele św. Krzyża w Warszawie. Tekst ukazał się drukiem w 1707 roku pt. Snopek Mirry. Śpiewane zazwyczaj w każdą niedzielę po sumie, w miastach po południu w połączeniu z kazaniem pasyjnym.
Graduał 1. Najwyżej pod względem muzycznym rozwinięta forma —> psalmu responsoryjnego; sam psalm zostaje przy tym zredukowany do jednego tylko wersetu, powtarzanie refrenu przeważnie się opuszcza. Nazwa pochodzi stąd, że psalmista podczas wykonywania nie stał na ambonie, lecz na prowadzącym do niej stopniu (gradus). Jeśli jest odpowiedni śpiewak, to można zastąpić graduałem przewidziany w lekcjonarzu psalm responsoryjny.
2. Oficjalna księga zawierająca melodie chorałowe do zmiennych części mszy św.: —> introit, gradual, (—> 1) —> Alleluja z wersetem, —> offertorium i —> śpiew na Komunię, oraz Kyriale, zestawienie oficjalnych melodii do stałych części mszy św.
Grób Pański W Polsce zgodnie z wielowiekową tradycją na zakończenie liturgii wielkopiątkowej przenosi się Najświętszy Sakrament do tzw. Grobu Pańskiego. Zwyczaj urządzania „pogrzebu Chrystusa” wywodzi się z Palestyny. W Europie w Bożym Grobie umieszczano bądź Najświętszy Sakrament (Augsburg – X w.), bądź krzyż (Anglia, Francja). W Polsce od XVI wieku umieszcza się w Grobie monstrancję okrytą białym welonem, krzyż układa się obok Grobu na dywaniku. Adoracja przy Grobie trwa dc późnych godzin nocnych. Nawiedzanie Grobów które w miastach nabiera charakteru pielgrzymki trwa do Wigilii Paschalnej.
Grzech Grzech oznacza stan oddzielenia od Boga, źródła życia, a także grzeszny czyn, który prowadzi do tego oddzielenia. Przyjęcie z wiarą chrztu, który wszczepia nas w Chrystusa, usuwa tę przegrodę, a słuchanie z wiarą słowa Bożego i przyjmowanie Eucharystii wzmaga stale na nowo żywą łączność z Bogiem —> Sakrament pokuty włącza grzesznika, który zerwał więź ze wspólnotą zbawienia, jaką stanowi Kościół, i z Bożym kręgiem życia, na powrót w nurt życia Chrystusowego.
Gwiazdka [asteriskus] Gwiazdka (asteriskus) wskazuje środek wersetu psalmu; podczas modlitwy i śpiewu wstrzymuje się w tym miejscu na dłuższy czas oddech.
Haggada Dłuższa modlitwa dziękczynna, kończąca ucztę paschalną u Izraelitów. Jej treścią było przypominanie dobrodziejstw dokonanych przez Boga w historii świętej i składanie Mu za nie dziękczynienia.
Heortologia od grec. heorte = święto) Nauka o pochodzeniu i znaczeniu świąt chrześcijańskich całego roku kościelnego. Bada je w aspekcie historycznym, teologiczno-liturgicznym, duszpasterskim i moralno-ascetycznym.
Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Homilia (gr. „przebywanie razem”, „rozmowa”; stąd: przemawianie podczas zgromadzenia, kazanie)

Pierwotnie wyjaśnianie Pisma Świętego podczas sprawowania chrześcijańskich nabożeństw– zwyczaj wywodzący się z podobnych praktyk stosowanych w synagogach żydowskich (zob. Łk 4, 16-22; Dz 13, 15). Z czasem wyrazem tym zaczęto oznaczać kazania, jakie biskupi wygłaszali do swoich wiernych. Homiliaria to zbiory homilii Ojców Kościoła, którymi się posługiwano podczas Liturgii Godzin. Zazwyczaj przez homilię rozumie się kazanie wygłoszone podczas Mszy św. po odczytaniu Ewangelii; jej celem jest rozwinięcie wiary chrześcijańskiej i wyprowadzenie wskazówek dla życia przez objaśnienie wcześniej przeczytanych tekstów Pisma Świętego.

W niedziele i ważne dni świąteczne nie powinno się homilii opuszczać; poleca się ją także w dni powszednie, zwłaszcza w Adwencie i w Wielkim Poście (CIC 767; CCEO 614). Zazwyczaj podczas Mszy św. homilię głosi biskup, kapłan lub diakon. Ponieważ Chrystus jest obecny nie tylko w sakramentach, ale także w Słowie Bożym (DV 24), Sobór Watykański II zachęca do głoszenia homilii, kiedy tylko udzielane są sakramenty. Homilie wymagają głębokiego zżycia z Pismem Świętym i powinny wywoływać chęć słuchania słowa Bożego.
Hasło pochodzi z „Leksykonu pojęć teologicznych i kościelnych” Wydawnictwa WAM.
Humerał (Łac. kośc. humerale)

Lniana prostokątna chusta, którą kapłan zakłada na ramiona i szyję. Dawniej tworzyła rodzaj szala pod szyjš. Zdobiona przy szyi parurą, dawniej parura jako ozdobny pas materii w formie kołnierza.

Wywodzi się ze starożytnej chusty noszonej na ramionach przez ludzi należących do wyższych warstw społecznych. Częścią szat liturgicznych stał się w IX w. we Frankonii.

W humerale symbolika widzi hełm zbawienia (Ef 6,17; 1 Tes 5,8).
Hymn Jako pieśń ku chwale Boga, był zawsze wyrazem wzniosłego nastroju religijnego. Hymny miały formę metryczną, bądź formę prozy artystycznej. Czasem były improwizowane (Dz 4,24). Pewne wyobrażenie o nich można wyrobić sobie na podstawie Apokalipsy (5,9-10.12; 12,10-12; 19,1-7) lub listów św. Pawła (Flp 2,6-11; Ef 1,3-10; Koi 1,12-20). Prawie wszystkie hymny starochrześcijańskie zaginęły, choć były liczne. Improwizacje zwykle nie przedstawiają wysokiej wartości. Zaniechano je później również dlatego, że formą tą chętnie posługiwali się błędnowiercy w celach propagandowych.

Przeciwstawiono im hymny prawowierne autorstwa św. Efrema Syryjczyka (+ 373), św. Hilarego z Poitiers (+ 367), św. Ambrożego (+ 397), Prudencjusza (+ 407), Seduliusza (+ 450), Paulina z Noli (+ 459) i innych. Znalazły się one przede wszystkim w Liturgii godzin. Do najbardziej znanych hymnów z epoki starożytnej należą: Gloria in excelsis Deo oraz Te Deum laudamus.
Ingres Uroczyste wprowadzenie biskupa nominata w przypisany święceniom urząd
Kadzidło Chętnie stosowali poganie w swoich obrzędach. Podobnie było u żydów. W liturgii chrześcijańskiej natomiast kadzidło nie miało powodzenia ze względu na niebezpieczeństwo bałwochwalstwa. Przypominało odstępstwa od wiary przez składanie ofiary kadzielnej przed obrazami bóstw (thurificati) i dlatego budziło odrazę chrześcijan do używania kadzidła w liturgii. Dopiero gdy pogaństwo upadło, kadzidło przyjęło się w liturgii Kościoła. Najpierw przy pogrzebach oraz przy uroczystych pochodach przed papieżem lub biskupem (Ordo Rom. I), a później w szerszym zakresie. Okadzenia w czasie Mszy św. są znakiem iż „modlitwa i ofiara Kościoła wznoszą się jak dym kadzielny przed oblicze Boga” (OWMR 51). Jest to symbolika powszechnie znana, mająca swe źródło w Biblii (Mdr 18,1; Ps 140,2; Ap 5,8; 8,3-5). Okadzanie osób lub rzeczy jest znakiem okazywanej im czci o charakterze religijnym. Okadzanie wiernych jest znakiem czci dla ludu Bożego. Okadzanie księgi Ewangelii należy do najstarszych i oznacza uwielbienie dla Chrystusa obecnego w swoim słowie.
Kancjonał (śrdw.łac. cantionale)

Zbiór śpiewów religijnych; śpiewnik kościelny.
Kapa Pierwotnie była strojem książąt i królów. Nie jest to zatem strój liturgiczny w takim znaczeniu jak pozostałe szaty liturgiczne. Nie ma też powszechnie przyjętej symboliki.
Pokrewne hasła: ornat, alba, dalmatyka.
Kapitulum Krótkie czytanie z Pisma Świętego podczas Nieszporów.
Kazalnica zob. ambona
Kielich W starożytności był duży i zaopatrzony w dwa uchwyty dla podtrzymywania przez diakona w czasie udzielania Komunii św. pod postacią wina. W epoce romańskiej, kielich zmniejszył swoje rozmiary i przybrał kształt tulipana. W epoce gotyku czara kielicha upodobniła się więcej do odwróconego stożka. Barok dodał bogatą ornamentykę.

Pontyfikał dawny, w patenie i kielichu widział symbol nowego grobu Pańskiego, ponieważ służą do składania na nich Jego Ciała i Krwi. Przypominają także Wieczernik i pierwsze przeistoczenie (Mt 26,26-28; Mk 14,22-25; Łk 22,15-20; 1 Kor 11,23-25).
Pokrewne hasła: patena, ampułki.
Kolor [liturgiczny] Kolor szat liturgicznych nie jest przypadkowy. Ma on swoją wymowę. W liturgii stosowano je swobodnie. Z pierwszymi regułami pod tym względem spotykamy się w IX w. W XII w. W Rzymie ustalił się pewien kanon kolorów liturgicznych. Na początku XIII w. zestaw barw liturgicznych opisał Innocenty III (+ 1216). Od tego czasu nie było większych zmian w doborze kolorów wraz z ich symboliką, jak świadczy mszał św. Piusa V (+ 1572), a w mszale Pawła VI (+ 1978) czytamy: „Co do kolorów szat liturgicznych należy zachować tradycję” (OWMR 308). W tradycji każdy kolor miał swoją symbolikę:

biały zawsze symbolizował światło, czystość, radość, świąteczny nastrój. Stąd kolor ten stosowano w obchodach liturgicznych o charakterze radosnym: Boże Narodzenie, Zmartwychwstanie Pańskie, święta Pańskie (nie związane z Jego męką), Matki Bożej i Świętych Wyznawców.

Czerwony

to znak krwi, męczeństwa, a także ognistych języków, pod postaciami których Duch Święty zstąpił na Apostołów we Wieczerniku w dniu Zielonych Świąt. Stąd używa się go w uroczystość Zesłania Ducha Świętego i w obchody ku czci świętych męczenników i w święta Pańskie związane z Jego męką.

Zielony zwykłe symbolizuje nadzieję, odrodzenie, młodość i sprawiedliwość. Stosuje się go w niedziele i w dni powszednie Okresu Zwykłego w ciągu roku.

fioletowy kolor stosowano pierwotnie zamiast czarnego, który był znakiem żałoby i pokuty. Oprócz żałoby i pokuty symbolizował ponadto skruchę, pokorę oraz godność (np. strój biskupa czy prałata). Ostatnia reforma liturgiczna powróciła do starej tradycji i koloru fioletowego można używać zamiast czarnego. Fioletowy kolor używany jest zatem w Adwencie, Wielkim Poście i w liturgii żałobnej.

Welon kielichowy zawsze może być biały. Na temat znaczenia barw w liturgii czytamy w mszale Pawła VI: „rozmaitość kolorów szat liturgicznych ma uzewnętrzniać charakter sprawowanych misteriów wiary, a także ideę rozwoju życia chrześcijańskiego w ciągu roku liturgicznego” (nr 307).
Komża (Łac. comisia = koszula)

Skrócona alba, biała, płócienna, luźna szata z długimi szerokimi rękawami, od XVI wieku do kolan. Obszyta na dole i przy rękawach koronką. oszona przez duchownych podczas sprawowania czynności liturgicznych np. przy pogrzebie. Najpierw używano jej w chórze, czyli podczas liturgii godzin, a od XIV w. także do tych wszystkich funkcji liturgicznych, dla których alba nie była wyraźnie przepisana. Symbolika komży jest ta sama, co alby, którą zastępuje.
Pokrewne hasła: alba.
Kredencja zob. kredens
Kredens Stolik na naczynia liturgiczne, takie jak: kielich z bielizną kielichową (korporał, palka, puryfikaterz, welon), puszki z komunikantami, ampułki z wodą i winem, lawaterz, tacę do lavabo, ręczniczki, tacę na piuskę.

Na kredencji można przygotowywać kielich podczas offertorium, a także puryfikować naczynia liturgiczne po Komunii świętej.
Krucyferariusz zob. ministrant krzyża
Krzyż zob. znak krzyża
Krzyżmo zob. oliwa
Kustodia Naczynie, służące do przechowywania Najświętszej Hostii, przeznaczonej do adoracji w monstrancji.

Pokrewne hasła: monstrancja.
Lavabo (Łac. lavabo „umyję” od lavare)

Obrzęd obmycia rąk przez kapłana podczas przygotowania darów. Nazwa pochodzi od pierwszego słowa Ps 26, 6 z Wulgaty, odmawianego przy tej czynności.

Wśród liturgistów istnieją sprzeczne interpretacje pochodzenie tego obrzędu. Niektórzy uważają, że jest to pozostałość po myciu rąk, które było konieczne po przyjęciu rozmaitych darów ofiarnych, nieraz tłustych lub brudzących ręce; serów, zwierząt, warzyw podczas pierwszych mszy świętych. Jednakże obrzęd ten ma wymiar symboliczny i pochodzi jeszcze z liturgii żydowskiej, gdzie był praktykowany już w czasach przed Chrystusem.
Pokrewne hasła: lawaterz, ampułki.
Lawaterz Naczynie w formie dzbanka, używane podczas obrzędu lavabo w czasie przygotowania darów. Dawniej: naczynie z wodą znajdujące się w zakrystii, służące do umywania rąk przez celebransa przed Mszą św.
Pokrewne hasła: lavabo, ampułki.
Lekcjonarz Księga liturgiczna związana z mszałem. Zawiera perykopy czytań mszalnych, opracowanych na cały rok kościelny. Łacińskie wydanie typiczne, w czterech tomach, ukazało się w 1969 r. Wydanie polskie, drukowane w latach 1972-1978, liczy siedem tomów.
Leżenie krzyżem zob. prostracja
Luna zob. monstrancja
Mandatum (łac. przykazanie)

Liturgiczny obrzęd umycia nóg w podczas Mszy Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek. Główny celebrans umywa nogi dwunastu mężczyznom na pamiątkę umycia przez Chrystusa nóg dwunastu Apostołom w Wieczerniku. Moment ten został opisany w Ewangelii wg św. Jana.

Nazwa obrzędu pochodzi od pieśni, zazwyczaj towarzyszącej tej części liturgii: „Przykazanie nowe daję wam…” („Mandatum novum do vobis…”).
Maranatha Maranatha – zwrot syryjski zhebraizowany, złożony z rzeczownika i czasownika, których znaczenie różnie bywa komentowane przez uczonych, zależnie od podziału słowa. W zależności od tego podziału czasownik „przyjść” może być tłumaczony przez czas teraźniejszy, przeszły i przyszły, a nawet przez coniunctivus optativus (czyli wyrażający życzenie), przez co cały zwrot przybiera odmienne znaczenie. I tak: „maranatha” znaczy „Pan przychodzi”; „marana-tha” – „Pan przyszedł”; „marana-atha” – „Pan przyjdzie” albo „niech Pan przyjdzie”.

Biorąc wyraz „maranatha” w znaczeniu czasu przyszłego, wyrażenie to wskazywać będzie na powtórne przyjście Zbawiciela na sąd. Stąd wyraz ten w zachodnim Kościele w późniejszych wiekach używany był jako formuła najsurowszej ekskomuniki. Jeżeli „alleluja” („chwalcie Boga”) jest najstosowniejsze w czasie Wielkanocy, to „marana-atha” („niech Pan przyjdzie” albo „przyjdź Panie”) jest inwokacją wykorzystywaną w responsoriach i antyfonach Adwentu.

Opr. Małgorzata Poździk na podst. tekstu zawartego w „Misterium Christi” z 1932 r.
Melchizedek zob. monstrancja
Mitra Liturgiczne nakrycie głowy. Istnieje od XII wieku. Wywodzi się z nakrycia głowy urzędników państwowych. Modlitwy nazywają ją hełmem zbawienia, a w dwóch jej rogach symbolika dopatruje się obu Testamentów.
Pokrewne hasła: piuska, tiara.
Monstrancja Używana jest tylko w Kościele zachodnim od XIV wieku, w związku z rozwojem kultu eucharystycznego. Ozdabiano ją motywami niezwykle pomysłowymi i bogatymi, godnymi Eucharystii. Najświętszą Hostię przeznaczoną do monstrancji przechowuje się w kustodii. Uchwyt podtrzymujący Hostię nazywa się luną lub melchizedekiem.

Pokrewne hasła: kustodia.
Mszał Księga zawierająca teksty stałe i zmienne Mszy świętej oraz przepisy dotyczące jej sprawowania. Pierwsze posoborowe wydanie typiczne ukazało się w 1970 r. Drugie wydanie typiczne poprawione (editio typica alterd) zostało ogłoszone dekretem Kongregacji Kultu Bożego Cum Missale Romanum, z 27 marca 1975 roku. Odpowiednio przetłumaczony i przystosowany Mszał Rzymski dla diecezji polskich, ukazał się w 1986 r.

Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego stwierdza, że „obecne normy, wydane w oparciu o wolę Drugiego Soboru Watykańskiego oraz nowy mszał, którym Kościół obrządku rzymskiego będzie się odtąd posługiwał przy sprawowaniu Mszy, są nowym dowodem troski Kościoła, jego wiary i nieznienionej miłości ku najświętszej tajemnicy eucharystycznej oraz świadczą o nieprzerwanej i ciągłej jego tradycji, mimo wprowadzenia pewnych rzeczy nowych” (nr 1). Całe bogactwo dogmatyczne i ascetyczne mszału udostępnia wszystkim wiernym tłumaczenie na język ojczysty. Układ mszału zgodny jest z tradycją:

wstęp, na który składa się Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego i Wprowadzenie do Kalendarza i sam kalendarz liturgiczny;
teksty własne na okresy roku liturgicznego (proprium de tempore);
teksty stałe Mszy świętej (ordinarium missae);
formularze własne o świętych (proprium de sanctis);
formularze wspólne o świętych (communia);
formularze do mszy: wotywnych, obrzędowych, w różnych potrzebach i za zmarłych.
Nawikulariusz zob. ministrant
Nigryki Nigryki to tekst obrzędów, zawarty w księgach liturgicznych – w odróżnieniu od rubryk, nie są to przepisy liturgiczne, ale zasadnicza treść obrzędów.
Offertorium (łac. offero – przynoszę)

Synonimiczna nazwa obrzędu przygotowania darów.
Oktoechos (gr. „osiem tonacji”)

Księga liturgiczna używana w Kościele greckim podczas sprawowania liturgii własnych w ruchomym okresie od pierwszej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (kiedy to w Kościele greckim przypada uroczystość Wszystkich Świętych) do pierwszej niedzieli przedpościa. Okres ten się pokrywa z łacińską liturgią „czasu zwykłego”. Oktoechosu używa się razem z Triodionem, dopóki ta ostatnia księga nie zastąpi go całkowicie w Niedzielę Palmową i w Wielkim Tygodniu. Nazwa Oktoechos nawiązuje do ośmiu tonacji: w pierwszym tygodniu po zesłaniu Ducha Świętego używa się pierwszej tonacji, w drugim – następnej i tak dalej. Dzięki powtarzaniu ośmiotygodniowych cykli w pięćdziesięciu sześciu oficjach własnych – każdy tydzień ma osobne – w każdej z ośmiu tonacji powraca on przez większą część roku liturgicznego. Pierwotnie posługiwano się nim tylko w niedziele, później rozszerzono go także na dni powszednie i został nazwany „Wielkim Oktoechosem” lub „Parakletike”.
Oliwa Używano jej do celów kultowych u Greków, Rzymian i w Starym Testamencie. Chrześcijaństwo nie nawiązało do religijnego lecz do świeckiego używania oliwy. Ludność w obszarze kultury śródziemnomorskiej posługiwali się oliwą jako artykułem spożywczym, jako środkiem kosmetycznym, jako źródłem światła i jako lekiem gojącym rany. Ponadto podczas zawodów zapaśnicy nacierali się oliwą dla większej zwinności i łatwiejszego wyśliźnięcia się przeciwnikowi. Wszystkie te sposoby używania oliwy znalazły zastosowanie w liturgii. Ludzie bardzo cenili sobie oliwę za jej działanie lecznicze. Była więc odpowiednią materią do sakramentu namaszczenia chorych. Namaszczenie chorych jest umocnieniem człowieka do ostatniej walki z szatanem, by mógł się „wyśliząć” z jego sideł. Ponieważ grzech, jako choroba duszy, uważany był za dzieło szatana, dlatego oliwa znalazła zastosowanie przy sakramentach gładzących grzechy, a więc przy chrzcie, przy sakramencie chorych, a przez pewnien czas także przy sakramencie pokuty (Syria, Galia). Przy chrzcie namaszczano kandydata olejem katechumenów w związku z egzorcyzmem, czyli modlitwą wymierzoną przeciwko szatanowi. Olej katechumenów wymieniają Tradycje Apostolskie Hipolita Rzymskiego (+ 235), a oznaczało zwycięstwo nad szatanem. Hipolit mówi jeszcze o „oleju dziękczynienia”, ponieważ poświęcany był modliwą o charakterze dziękczynnym. W liturgii rzymskiej olej ten otrzymał nazwę Krzyżma świętego od chrisma – Christus. Krzyżmo symbolizuje Chrystusa. Od V w. podczas obrzędu poświęcenia zaczęto dodawać do niego nieco wonnego balsamu. Mieszanina tych dwóch składników symbolizuje Tajemnicę Wcielenia. Namaszczenie Krzyżmem jest widzialnym znakiem niewidzialnego udziału człowieka w Bóstwie Chrystusa. Człowiek namaszczony ma tak żyć, aby był miłą wonią Chrystusową dla otoczenia (2 Kor 2,14). Przy poświęceniu Krzyżma myśl o złym duchu poszła na dalszy plan, a podkreślona została myśl o uświęceniu człowieka i o zamieszkaniu w nim Ducha Świętego.

Najwcześniejsze było namaszczenie przy chrzcie, od III w. zaczęto namaszczać także przy bierzmowaniu i przy sakramencie chorych. Dalsze namaszczenia przyniosło dopiero średniowiecze jako obrzędy dodatkowe, uświetniające służbę Bożą. Namaszczenia zaczęto wtedy stosować przy święceniach kapłańskich, przy koronacji królów, przy uroczystej dedykacji kościoła, ołtarza, kielicha, pateny i dzwonu.
Oliwa jako produkt roślinny zawiera nagromadzoną energię słoneczną i dlatego jest symbolem życiodajnej siły, Bożego błogosławieństwa i obfitości (Ps 127,3; 132,2). Namaszczenie było znakiem wybrania Bożego i Jego szczególnej opieki. Dlatego namaszczenie królów, kapłanów, miejsc i przedmiotów zawsze było widzialnym znakiem ich łączności z Bogiem, który jest źródłem wszelkiej świętości i życia.
Ołtarz Wokół ołtarza gromadzi się miejscowa wspólnota wiernych, aby włączyć się w obchodzone w liturgii misteria odkupienia. W starożytności ołtarz był przedmiotem nadzwyczajnej czci. Jest on bowiem miejscem sprawowania pamiątki Pana. Pierwotnie ołtarz był drewnianym stołem. Od IV w. konstruowano go z metalu lub kamienia. Zwyczaj umieszczania w ołtarzarzu relikwi świętych, rozpowszechnił się od IX w. w związku z rozwojem ich kultu. Od czasów Grzegorza Wielkiego, czyli od początku VII w. (Ep. 6) mowa jest o większej liczbie ołtarzy w związku z zaniechaniem zwyczaju koncelebry i rozwojem klasztorów z większą ilością kapłanów. Rosła też liczba bocznych kaplic w związku z kultem świętych i patronów bractw, cechów. W epoce romańskiej pojawiły się nadbudowy ołtarzowe (retabulum), które w gotyku przyjęły formę tryptyku, czy poliptyku, a w renesansie stała się wielopiętrową kłumnadą z figurami.

Z ołtarza wierni biorą Ciało i Krew Pańską. Dlatego pisarze kościelni tacy, jak Ignacy z Antiochii (+ 110), Ambroży (+ 397), czy Cyryl Jerozolimski (+ 444) w ołtarzu widzieli znak samego Chrystusa. Dlatego też ołtarza nie mogli dotykać nieochrzczeni. Z ołtarzem związane było prawo azylu, przy ołtarzu składano śluby itp. Świętość ołtarza i jego symbolika zostały wzmocnione przez wprowadzenie obrzędu jego poświęcenia w połowie IV w. Według pontyfikału rzymskiego (nr 22) biskup namaszczając ołtarz olejem krzyżma, prosi Boga, aby stał się on widzialnym znakiem tajemnicy Chrystusa. Obrzęd ten w sposób szczególny nawiązuje do misterium namaszczenia Chrystusa Duchem Świętym. Ojciec niebieski ustanowił Go najwyższym Kapłanem, aby na ołtarzu Swojego Ciała złożył w ofierze własne życie za zbawienie wszystkich. Poezja ludowa wyśpiewuje: „Ten ołtarzem, Ten jest kapłanem, Ten Ofiarą, Bogiem i Panem”.

Odnowiona liturgia przewiduje w kościele tylko jeden ołtarz, jak jeden jest Chrystus i jedna Jego Ofiara. Jest to nawiązanie do starożytnej zasady jednego ołtarza w świątyni. Ze względu na szczególne znaczenie ołtarza i jego świętość należy mu się najgłębsza cześć. Przejawem tej czci jest zwyczaj nakrywania ołtarza co najmniej jednym obrusem; ukłon celebransa wraz z asystą po przyjściu do ołtarza i przed odejściem od niego, ucałowanie go przez kapłana i diakona, okadzenie gdy liturgia ma charakter uroczysty. Do przejawów czd należy również przyozdabianie ołtarza kwiatami, świecami na artystycznie wykonanych lichtarzach. Na ołtarzu lub w jego pobliżu umieszcza się krzyż, znak Ofiary krzyżowej Chrystusa, która uobecnia się we mszy świętej.
Ordo Romanus zob. rubryki
Organy Instrument dęty, klawiszowy. W kościele pojawiły się w VIII w. Ten prymitywny początkowo instrument, w ciągu wieków ulegał doskonaleniu, szczególnie na przełomie XIX i XX w. Konstytucja o liturgii mówi krótko: „W Kościele łacińskim należy mieć w wielkim poszanowaniu organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument muzyczny, którego brzmienie ceremoniom kościelnym dodaje majestatu, a umysły wiernych podnosi do Boga i spraw niebieskich” (KL 120). W świetle instrukcji wykonawczych do Konstytucji o liturgii, organy przeznaczone do użytku liturgicznego winny być artystycznie wykonane i zaopatrzone w te głosy, które są odpowiednie do użytku kościelnego. Zanim zacznie się ich używać, należy je poświęcić i pilnie strzec jako rzeczy świętej. Ze względu na naturę, świętość i dostojeństwo liturgii, gra na organach ma być doskonała. Lepiej jest zupełnie zrezygnować z gry na organach, niż grać źle i nieporadnie. Dla organistów konieczna jest znajomość liturgii.

Jako instrument bardzo złożony, z którego wydobywa się wzruszające melodie i harmonie, organy są symbolem uporządkowanego życia duchowego człowieka, harmonizującego z wymogami Ewangelii.
Ornat (Łac. oranus – uzbrojenie, upiększenie, wyposażenie; ozdoba, strój, krasa; ubranie, suknia; zbroja. Słownik łacińsko-polski Stanisława Kumanieckiego, PWN 2000).

Powstał z wierzchniej szaty rzymskiej, która była rodzajem płaszcza bez rękawów, z jednym tylko małym otworem na głowę. Używano go przy wszystkich czynnościach kapłańskich. Od XIII w. zaczęto go obcinać z obydwu boków, by nie krępował ruchów rąk, aż w XVII wieku pozostały dwa płaty materiału zwisające z przodu i z tylu. Równocześnie ornat przyozdabiano coraz bardziej bogatymi haftami. Na plecach najczęściej był znak krzyża, symbol ofiary Chrystusa. Jest też symbolem ciężaru służby Bożej. Obecnie wraca się do ornatu obszernego, bez przesadnych ozdób. Ponieważ ornat wkłada się na wszystkie poprzednio włożone szaty, dlatego w obrzędach święceń uchodził zawsze za symbol miłości pokrywającej grzechy (1 P 4,8).
Pokrewne hasła: dalmatyka, alba, stuła.
Paliusz Taśma na trzy palce szeroką z sześcioma krzyżykami z czarnego materiału. Ma formę naszyjnika z dwoma końcami zwisającymi z przodu i na plecy. Jest znakiem godności arcybiskupa metropolity. Ozdobny paliusz o większych rozmiarach nazywa się racjonał (używały go: Kraków, Eichstatt, Nency, Tuluza, Paderborn).
Pokrewne hasła: racjonał.
Palka palka to podwójny czworobok lniany służący do nakrywania kielicha. Usztywnia się go przez włożenie tekturki.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Paramenty zob. szaty liturgiczne
Parura Prostokątna lub kwadratowa dekoracja na rękawach i rąbka alby, wykonana z jedwabiu bogato zdobionego haftem o tematyce religijnej (elementy z Biblii). Dawniej: ozdobny pas materii w formie kołnierza przy humerale.
Pokrewne hasła: humerał, alba.
Pas Gruby sznur z frędzlami na obu końcach, którym przepasuje się albę, gdy jest za szeroka lub za długa. Dawniej szeroki pas zdobiony haftem.

Pasek symbolizuje wstrzemięźliwość i panowanie nad pożądliwościami cielesnymi. Jest także znakiem pracy w służbie Bożej, posłuszeństwa.
Pascha Pascha (z hebrajskiego Pesach), rytuał religijny sięgający najstarszych wierzeń plemion semickich, a także fenickich. Zamieszczone w tekstach z Ras Szamara mity o Baalu mówią o świętach żniw, podczas których wśród innych obrzędów składano ofiarę z pierwszego snopa jęczmienia i ostatniego snopa zżętego zboża.

Semicka ludność rolnicza obchodziła „święto przaśników”, czyli świeżego chleba nie zakwaszonego zaczynem ze starych zbiorów, a siedem tygodni później „święto tygodni” dla uczczenia żniw i zakończenia zbiorów pszenicy. Jesienią obchodzono radośnie święto winobrania i „końca roku”. Święta te miały rolniczy charakter i nie nawiązywały do życia na pustyni.

Ten sam rodowód ma prawdopodobnie „święto Paschy” obchodzone przez plemiona południowe, pasterskie, z okazji wiosennego strzyżenia owiec. Składano wówczas ofiarę z pierworodnego baranka lub kozła, którego trzeba było spożyć pomiędzy zmierzchem a świtem i nie wolno było zeń nic zostawić. Wszystkie resztki tej uczty należało spalić.

Znacznie później, bo dopiero w okresie reformy Jozajasza, w końcu VII w. p.n.e., połączono dawny pasterski rytuał składania ofiary z pierworodnego baranka lub kozła ze zwyczajami ludności rolniczej („świętem przaśników” i „świętem tygodni”), zmieniając symbolikę i znaczenie tych uroczystości. Obchodzono je odtąd dla upamiętnienia wyjścia Izraelitów z Egiptu.

Po zburzeniu Drugiej Świątyni zaprzestano krwawych ofiar, a cechą charakterystyczną święta stała się uczta paschalna (wieczerza), mająca ściśle określony porządek (seder), i wspólne modlitwy. W synagodze czyta się Pieśń nad Pieśniami oraz recytuje się psalmy dziękczynne. Niekiedy wygłaszana jest również „hagada paschalna” (obszerne przemówienie ojca rodziny, przypominające uczestnikom wieczerzy wydarzenia związane z opuszczeniem Egiptu).

Święto Paschy jest ogniwem łaczącym judaizm z chrześcijaństwem (Ostatnia Wieczerza, którą spożył Jezus Chrystus wraz z apostołami).
Na podst. Encyklopedia onet.pl
Paschał paschał to duża, woskowa świeca. Jest symbolem Zmartwychwstałego Pana. Wyryty na niej krzyż oznacza Jego zbawczą śmierć na krzyżu. Pięć otworów z tkwiącymi w nich czerwonymi ziarnami kadzidła, to symbole Jego zbawczych ran, które zachował w swym zmartwychwstałym ciele. Wyryty rok bieżący i litery greckie alfa i omega oznaczają, że do Chrystusa należą czasy i wieczność. On jest początkiem i celem wszystkiego. Procesja z paschałem, zapalonymi świecami i trzykrotnym śpiewem aklamacji ” Światło Chrystusa”, nasuwa na myśl zdanie Chrystusa: „Ja jestem światłością świata. Kto idzie za Mną, nie będzie błądził w ciemnościach, lecz będzie miał światłość życia” (J 8,12).

Dużym błędem jest stosowanie w kościołach wkładów olejowych zamiast prawdziwych świec woskowych, a także przyozdabianie paschału obrazkami (np. postacią Chrystusa). Wymowa znaku zadadza się na autentyczności i szlachetnej prostocie.

Znamy już wymowę tej woskowej kolumny, którą na chwałę Boga zapalił złocisty płomień. Chociaż dzieli się on użyczając światła, nie doznaje jednak uszczerbku. ć»ywi się bowiem strugami wosku, który dla utworzenia tej cennej pochodni wydała twórcza pszczoła. (z Exsultetu).
Pastorał Pastorał najpierw używany był przez opatów. Pierwszym opatem, który go używał był św. Kolumban (+ 615). Odtąd szybko się rozpowszechnił. Poza klasztorami używali go biskupi, książęta i królowie jako znak władzy. Do liturgicznych insygniów zalicza się go od XI w. Zakrzywienie u góry jest symbolem troski pasterskiej biskupa, który ma odciągać wiernych od zła, jak pasterz owce. Środkowa część pastorału oznacza podporę i symbolizuje służbę ludowi oraz umacnianie jego wiary. Dolna część pastorału ostro zakończona oznacza troskę pasterską w zachęcaniu, napominaniu, a nawet w karceniu. Papież od XII wieku używa pastorału prostego, zakończonego krzyżem.
Laskę pasterska przekazuje się biskupowi podczas liturgii sakry, po właściwej ceremonii święceń, wraz ze słowami: „Przyjmij pastorał, znak urzędu pasterskiego posługiwania, i czuwaj nad całą owczarnią, nad którą Duch Święty ustanowił cię biskupem, abyś kierował Kościołem Bożym”.
Również opaci i ksienie otrzymują pastorał podczas swoich święceń. W starożytności na Wschodzie laska była odznaką herolda, lub też uzywano jej jako berła. Wielokrotnie w Starym Testamencie wspomina się o lasce. …”Twój kij i Twoja laska są tym, co mnie pociesza”, zwraca się psalmista do Boga. (Ps 23,4). Również i Mojżesz sprawia w Egipcie wiele cudów przez podniesienie laski (Wj 9,23;10,13 i in.). Zaś laska jego brata, Aarona, okrywa się zielenią, zakwita i wydaje dojrzałe migdały (Lb17,23).
Starszą od pastorału i laski pasterskiej biskupa jest laska mnisia, mająca przypominać o lasce proroka Eliasza i nosząca u szczytu krzyż w kształcie greckiej litery „tau”. Z niej powstał pastorał opacki, który w tym kształcie ciągle jeszcze jest w użyciu w Kościele Wschodnim. Pastorał biskupa Kościoła katolickiego zakończony jest zakrzywieniem w formie spirali. Na niej od okresu romańskiego i gotyckiego znajdują się często symbole i sceny z biblijnej historii zbawienia: walka archanioła Michała z szatańskim smokiem, zwiastowanie, sieć rybacka apostołów, symbole eucharystyczne – kłos i gołębica, i wiele innych. Na wielu tych pastorałach króluje Maryja z Dziecięciem Jezus, symbol obrony dla biskupa noszącego laskę pasterską. Pasterz też musi mieć ochronę, aby mógł chronić i prowadzić innych. (na podst. Egon Kapellari ” Święte znaki w liturgii i codzienności”, Wydawnictwo M, 2002)

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Patena Patena – podobnie jak kielich była początkowo duża, ze względu na łamanie na niej konsekrowanego chleba. Z czasem, gdy zaczęto stosować gotowe komunikanty wystarczyła pateną mała.
Pontyfikał dawny, w patenie i kielichu widział symbol nowego grobu Pańskiego, ponieważ służą do składania na nich Jego Ciała i Krwi. Przypominają także Wieczernik i pierwsze przeistoczenie (Mt 26,26-28; Mk 14,22-25; Łk 22,15-20; 1 Kor 11,23-25).

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Pektorał Pektorał noszą biskupi od XI w. Pochodzi z relikwiarzyków noszonych przez duchowieństwo na chrześcijańskim Wschodzie, a później na Zachodzie. Były to naczyńka różnych kształtów z relikwiami męczenników. Dlatego pektorał stał się znakiem zwycięstwa nad cierpieniem, a nawet nad śmiercią. Przypomina cierpienie, i opiekę, jaka spływa z krzyża Chrystusowego dla obrony przed napaściami wrogów zbawienia. Zwyczaj zakładania pektorału na czas sprawowania czynności liturgicznych stał się obowiązkiem dopiero w XVI w. Obecnie Ceremoniał biskupi przewiduje umieszczanie go pod ornatem, czy kapą.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Pierścień Pierścień znak urzędu i godności biskupa, posiadał wprawioną w oczko pieczęć rytą w metalu lub szlachetnym kamieniu (sygnet). Jego praktyczne znaczenie polegało więc na wytłaczaniu nim pieczęci. Najwcześniej biskupi hiszpańscy nosili takie pierścienie, bo już w VII wieku. Wzmiankuje go święty Izydor z Sewilli (+ 636). Jest symbolem pieczęci prawdziwej wiary i zaślubin biskupa z diecezją. Ceremoniał biskupi z 1984 r. nakazuje nosić go stale.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Piuska Piuska to mała, okrągła czapeczka, noszona przez duchownych katolickich na szczycie głowy. Zasadniczo fioletowa dla biskupów i arcybiskupów, czerwona dla kardynałów, biała dla papieża. Piuski noszą również niektóre zakony w kolorach określonych przez konstytucje zakonne; dawniej nosili również duchowni diecezjalni.

Wywodzi się ze zwyczaju tonsury. Był to znak przynależności do stanu duchownego w postaci wygolonego koła na szczycie głowy, przykrywanego właśnie piuską. Wprowadzona w VII w. jako prawo, tonsura została zniesiona po Soborze Watykańskim II przez papieża Pawła VI. Piuska pozostała jako element stroju oficjalnego wyższych duchownych. Noszą ją oni także podczas Mszy, czego nie mogą czynić inni duchowni.

ćąródło: „http://pl.wikipedia.org/wiki/Piuska”
Pocałumek pokoju Pocałunek pokoju w liturgii chrześcijańskiej istniał od samego początku. W kulturze śródziemnomorskiej pocałunek był znakiem pozdrowienia i czci. W liturgii pocałunek był symbolem nadprzyrodzonej miłości i wzajemnej zgody. Przez chrzest człowiek wchodzi w braterstwo chrześcijańskie, w którym miłość jest podstawową zasadą. Dlatego we Mszy świętej pocałunek pokoju zawsze był gestem przygotowawczym do Komunii świętej, która tę jedność buduje i jest jej kroną. Jedność z braćmi jest jednością Mistycznego Ciała Chrystusowego. Całuje się także ołtarz jako znak hołdu dla Chrystusa i Jego Ofiary krzyżowej. Czci się Chrystusa przez ucałowanie księgi Ewangelii. Całowano także relikwie świętych, obrazy, zwłaszcza słynące łaskami. Wiązano z tym motyw przenoszenia siły tkwiącej w tych przedmiotach na człowieka całującego je. Szczególne znaczenie pod tym względem miało całowanie relikwii świętych Pańskich. W Wielki Piątek całuje się krzyż w hołdzie wdzięczności Chrystusowi za zbawcze rany. Odnowiona liturgia w miejsce dawnego pocałunku przed Komunią, wprowadziła znak pokoju. Wybów tego znaku pozostawiono władzy terytorialnej. W Polsce Episkopat wybrał ukłon w stronę najbliższych osób, bez słów.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Podnoszenie oczu Podnoszenie oczu rozumiano zawsze jako wyraz skierowania duszy i myśli do Boga. Modlący się człowiek w tęsknocie za Bogiem spontanicznie kierował swój wzrok w górę (Ps 122; Ps 123; Łk 16,23; J 11, 41). Chrześcijanie hołdowali temu zwyczajowi tak dalece, że poganie wyśmiewali ich z tego powodu (Tertulian, ApoL, 24; Cyprian, De orat. 6). W dawnych liturgiach było to pozostawione do woli modlącym się. Dokładniejsze przepisy pojawiły się w Rytuale Rzymskim (1614). Podnoszenie oczu miało ułatwić uświadomienie sobie obecności Bożej, dla osiągnięcia większej serdeczności w modlitwie.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Pontyfikał pontyfikał zawiera modlitwy i przepisy dotyczące obrzędów sakramentaliów i sakramentów, sprawowanych przez biskupa. Kolejno ukazywały się części odnowionego pontyfikatu: Obrzędy święceń diakona, prezbitera i biskupa (1969 r.), Obrzędy konsekracji dziewic (1970 r.), Obrzędy błogosławienia opata i ksieni (1970 r.), Obrzędy poświęcenia olejów katechumenów chorych i krzyżma (1970 r.), Obrzędy bierzmowania (1971r.), Obrzędy udzielania posług (1972 r.), Obrzędy dedykacji kościoła i ołtarza (1977 r.)… Wszystkie zostały przetłumaczone na język polski i zaadaptowane do naszych warunków, i zwyczajów. W 1984 r. Stolica Apostolska ogłosiła nowe Caeremoniale episcoporum (Ceremoniał biskupi). Jest to księga zawierająca sposób odprawiania, ceremonie i rubryki liturgii, i nabożeństw odprawianych przez biskupa.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Portatyl Portatyl – przenośny kamień z wmurowanymi relikwiami jakiegoś świętego; dawniej niezbędny do odprawienia Mszy świętej. (P)

Hasło zostało opracowane na podstawie książki pt. „Pochwała ciała. Liturgia i człowieczeństwo” o. Tomasza Kwietnia OP.
Predella Predella to ozdobna część ołtarza gotyckiego i barokowego, która spoczywa na mensie.

Ks. Stanisław Mieszczak SCJ
Procesja Procesja ma swoje psychologiczne uzasadnienie. Potrzebą natury ludzkiej jest uzewnętrznianie przeżyć wewnętrznych. Szczególną formą takiego uzewnętrzniania jest procesja. W zależności od okoliczności i przeżyć wewnętrznych, istnieją procesje o różnym charakterze: radosne (weselne, prymicyjne), błagalne (w dni krzyżowe i kwartalne) lub żałobne (pogrzebowe). Najpóźniej, bo od XIV w. zaczęły się pojawiać procesje teoforyczne. Są nimi w naszych czasach: procesja Bożego Ciała z czterema stacjami, procesja po sumie odpustowej w parafii oraz procesja rezurekcyjna. Od IV w. wprowadzono procesje we Mszy; na wejście, z darami ofiarnymi i komunijną. Według symboliki liturgicznej prototypem wszystkich procesji jest wędrówka narodu wybranego z niewoli egipskiej do ziemi obiecanej, pod przewodnictwem Mojżesza i pod opieką Boga. Obecnie, idąc za nauką Soboru Watykańskiego II, procesja symbolizuje nowy lud Boży, pielgrzymujący pod przewodnictwem Chrystusa jako nowego Mojżesza, do nowej ziemi obiecanej, do nieba. Tę paschalną wymowę ma każda procesja, niezależnie od jej celu szczegółowego. Na czele procesji niesie się krzyż jako widomy znak paschalnego przejścia przez śmierć z Chrystusem do nowego życia w Jego Królestwie.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Proskineza (gr.) zob. prostracja
Prostracja Prostracja, leżenie krzyżem, rzucenie się na twarz; znana była już w Starym Testamencie (Rdz 17,3; Joz 5,15) jako wyraz uniżenia samego siebie wobec Boga i najgłębszej modlitwy. W chrześcijaństwie gest ten od początku istniał jako wyraz pobożności prywatnej. Jest to jeszcze większe uniżenie wobec Boga, aniżeli klękanie. Lepiej niż słowa symbolizuje całkowite oddanie się Bogu i poczucie własnej słabości.
Do liturgii rzymskiej padanie na twarz weszło prawdopodobnie pod wpływem ceremoniału bizantyńskiego. Obecnie celebrans i jego asysta kładą się krzyżem przed ołtarzem na początku nabożeństwa wielkopiątkowego. Podobnie podczas liturgii święceń kandydaci padają na twarz i leżą krzyżem podczas śpiewu litanii do Wszystkich Świętych.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Psalm Psalm znalazł szerokie zastosowanie w liturgii, po nieudanych próbach stworzenia nowej modlitwy poetyckiej. Psalmy otrzymały w liturgii nowe życie i głębsze znaczenie. Recytowano je bowiem i śpiewano już w świetle nauki i czynów Chrystusa. Światło to dotyczy zwłaszcza psalmów mesjańskich. Ta właśnie typologia mesjańska zadecydowała głównie o życzliwym ich przyjęciu i szerokim zastosowaniu w liturgii. W IV w. wyraził to Nicetas z Remezjany (+ 414). Powiedział, że psalmy streszczają historię życia Chrystusa i cale Jego zbawcze dzieło (De psalmodiae bono, PL 68,371).
W liturgicznej interpretacji psalmów rozróżniamy:
sens dosłowny, gdy same słowa psalmów dostarczają dużo wzniosłych myśli pobudzających do wielbienia Boga, do dziękczynienia, przepraszania, skruchy i pokuty;
sens typiczny, gdy słowa psalmu zarysowują postać przyszłego Mesjasza-Zbawiciela;
sens przystosowany, wynikający z akomodacji liturgicznej.
Niektóre psalmy w szczególny sposób związały się z jakimś świętem lub okresem liturgicznym: np. Ps 90 jest psalmem przewodnim Wielkiego Postu, Ps 21 okresu Męki Pańskiej, Ps 71 Objawienia Pańskiego itd.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Puryfikaterz Puryfikaterz jest małym ręczniczkiem służącym do wycierania kielicha.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Puszka Puszka (ciborium) była okrągłym lub czworokątnym pudełkiem, służącym do przechowywania Najświętszego Sakramentu. Od XIII wieku przybrała formę kielicha z przykrywką. Sukienkę na puszkę z komunikantami przepisał dopiero Rytuał Rzymski (1614).

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Racjonał zob. paliusz
Relikwie Relikwie (łac. „resztki, szczątki”) to resztki ciała pozostałe po świętych, a także przedmioty ściśle z nimi związane (np. ich ubrania, listy itp.). Od najwcześniejszych stuleci otaczano czcią groby i relikwie męczenników i innych świętych. Wyprawy krzyżowe spowodowały powstanie handlu relikwiami, które zresztą — sprowadzane do Europy — często były fałszywe. Od czasu Soboru Trydenckiego (DH 1821-1823; ND 1255-1257) nauka Kościoła oficjalnego próbowała naprawić nadużycia związane z relikwiami (zob. CIC 1190) i powiązać ogólnie kult świętych, ich obrazów i relikwii z podstawowym okazywaniem czci Bogu (SC 111, LG 51). Na Zachodzie relikwie męczenników i innych świętych zazwyczaj się umieszcza pod stałymi ołtarzami (CIC 1237; zob. Ap 6, 9).

Hasło pochodzi z „Leksykonu pojęć teologicznych i kościelnych” Wydawnictwa WAM.
Rokiet Odmiana komży, szyta z białego płótna lnianego. Elementy dekoracyjne: ażurowe hafty podszyte (od XIX wieku) czerwonym jedwabiem umieszczane na dole rokietu. Przeznaczony tylko dla wyższych duchownych.

Pokrewne hasła: komża, alba, humerał.
Rubryki Rubryki to przepisy zawarte w księgach liturgicznych, dotyczące wykonywania poszczególnych obrzędów. Nazwa ta pochodzi od wyrazu łacińskiego ruber (ruber, rubra, rubrum) = czerwony. W dawnych rękopisach teksty modlitw pisano czarnym, a objaśnienia czerwonym kolorem. Od XI w. stało się to regułą, przestrzeganą do dnia dzisiejszego.
Najstarsze księgi liturgiczne, szczególnie sakramentarze, nie zawierały rubryk. Sposób wykonywania ceremonii opisywano w osobnych księgach zwanych Ordines Romani. Pierwsze Ordo Romanus pochodzi z VII/VIII wiek. Późniejsze Ordines otrzymały nazwę Caeremoniale (ceremoniał). Rubryki, jakie powstawały w ciągu wieków, były liczne i nie zawsze dość jasne, a czasem nawet sprzeczne między sobą. Powodowało to ciągłe wątpliwości. Zwracano się z nimi do Kongregacji Obrzędów, która je rozstrzygała autorytatywnie. W XVIII w. rozwinęła się nawet specjalna gałąź nauki liturgicznej zwana rubrycystyką. Zajmowała się ona szczegółowo rubrykami i ich poprawnym wykonaniem.

Podział rubryk

Rozróżnia się rubryki obowiązujące (substantiales lub essentiales) albo zalecające (accidentales).
Rubryki obowiązujące dotyczą istoty liturgii, czyli obrzędów ustanowionych przez Chrystusa. Należą tu na przykład rubryki dotyczące materii i formy Mszy i sakramentów św. Muszą one być bezwzględnie zachowane. Chodzi bowiem o ważność czynności liturgicznych.
Rubryki zalecające dotyczą ceremonii i modlitw wprowadzonych przez władze kościelne w różnych czasach. Stanowią one oprawę obrzędową dla elementów stanowiących istotę liturgii. Obrzędy ustanowienia kościelnego co jakiś czas ulegają reformie przeprowadzanej przez kompetentne władze kościelne (papież, sobór). Co jakiś czas muszą one być dostosowane do wymogów czasu, wymogów duszpasterskich. Obrzędy zalecające obowiązują w sumieniu w całości, bez zmian. W liturgii nie ma bowiem miejsca na wprowadzanie zmian na własną rękę, bo jest to kult Kościoła, a nie kult prywatny.

Ze względu na moc obowiązującą rozróżniamy rubryki:
obowiązujące ściśle,
wskazujące,
pozwalające.
W najnowszych księgach liturgicznych rubryki obok wskazówek praktycznych zawierają także treści teologiczne obrzędów. Pozwala to lepiej zrozumieć zawartą w obrzędach, myśl teologiczną i ich funkcję duszpasterską, jak też pożytek duchowy. Wszystkie te aspekty ukazują obszerne wprowadzenia ogólnych do poszczególnych ksiąg liturgicznych.

Obowiązek zachowywania rubryk

Sprawowanie służby Bożej w łączności z Kościołem zawsze było podstawową zasadą liturgiczną (np. Ignacy Antiochejski). Przez całe wieki ta łączność z Kościołem decydowała o autentyczności i prawdziwości liturgii. Wraz z powstaniem Kościoła powstały również określone czynności liturgiczne, ustanowione przez Chrystusa. Obrzędy te są niezmienne. Te natomiast, które ustanowił Kościół, zmieniać może tylko Kościół. Zatem liturg, chcąc być w łączności z Kościołem, musiał sprawować służbę Bożą tak, jak to zostało przekazane przez apostołów i ustalone przez kompetentną władzę kościelną. Sprawowanie liturgii z małą grupą, bez oglądania się na przepisy prawa liturgicznego, godzi w jej jedność i w jej kościelny charakter, a tym samym w jej autentyczność.
O obowiązku zachowania przepisów liturgicznych mówi Sobór Watykański II: „Czynności liturgiczne nie są czynnościami prywatnymi, lecz kultem Kościoła, będącego «sakramentem jedności»… Dlatego czynności liturgiczne należą do całego Ciała Kościoła” (KL 26). Na innym miejscu czytamy: „Nikomu… choćby nawet był kapłanem, nie wolno na własną rękę niczego dodawać, ujmować lub zmieniać w liturgii” (KL 22 § 3). Kongregacja dla Seminariów i Uniwersytetów, w 1965 roku wydała Instrukcję o liturgicznym wychowaniu alumnów, którą papież uznał za obowiązującą. Czytamy w niej: „Kult liturgiczny jako czynność publiczna Kościoła, jest z konieczności hierarchiczny, dlatego też podlega przepisom odpowiedniej władzy. Samowolne więc zdanie poszczególnych osób i nieposłuszeństwo prawomocnym przepisom zmienia tym samym naturę aktu liturgicznego; nie jest on już wtedy kultem Kościoła, ale kultem prywatnym jednej osoby, albo jakiegoś poszczególnego zespołu ludzi” (nr 4). Kapłan musi zatem pamiętać, że liturgia nie jest jego prywatną sprawą, ale sprawuje kult publiczny w imieniu Kościoła. Kapłan może coś dodać tylko wtedy, gdy jest to wyraźnie zaznaczone w księdze liturgicznej, na przykład w mszale: kapłan „może w bardzo zwięzłych słowach wprowadzić wiernych w niektóre części liturgii, a mianowicie przed rozpoczęciem akcji liturgicznej: – w treść Mszy dnia; przed czytaniami: – w liturgię słowa, przed prefacją: – w Modlitwę eucharystyczną. Przed rozesłaniem wiernych kapłan może swoim słowem zakończyć całą akcję liturgiczną” (OWMR 11). W innych księgach liturgicznych są na przykład uwagi: „kapłan przemawia w ten lub podobny sposób”; „może użyć podobnej formuły”, „jeśli wymaga tego okoliczność”… W myśl interpretacji prawodawcy (Not. 11: 1975, s. 197) są jakby apelem pod adresem zdrowego zmysłu liturgicznego i wyczucia kapłana, aby mógł dostosować prawo liturgiczne do konkretnej sytuacji. W ten sposób rubryki otrzymują charakter duszpasterski. Tymczasem zwroty te są nieraz źle rozumiane, co prowadzi nawet do pozbawienia liturgii jej kościelnego charakteru.
Ojciec święty Jan Paweł II w 1980 r. w liście skierowanym do biskupów zwrócił uwagę na nadużycia, które wkradły się do kultu eucharystycznego i polecił przygotować instrukcję, która pomogłaby je usunąć. Kongregacja do Spraw Sakramentów i Kultu Bożego ogłosiła w Wielki Czwartek, 3 kwietnia 1980 r. Instrukcję w sprawie niektórych norm kultu eucharystycznego Inaestimabile donum i poleciła konferencjom biskupów wprowadzić je w życie. 177 Konferencja Episkopatu Polski obradująca w Warszawie wydała w tym samym roku przepisy wykonawcze, w których szczegółowo wskazuje na nadużycia pojawiające się w Polsce i wzywa duchowieństwo do zapoznania się z wyżej wymienionymi dokumentami i z Ogólnym Wprowadzeniem do Mszału Rzymskiego i innych ksiąg liturgicznych, gdyż wiele uchybień ma źródło w nieznajomości przepisów tam zawartych.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Seder Seder, w judaizmie uroczysta wieczerza w dniu święta Paschy. Spożywane potrawy mają znaczenie symboliczne.
Sedilia zob. siedzenia
Siedemdziesiątnica Siedemdziesiątnica to znane dawniej określenie trzeciej niedzieli przed środą popielcową.
Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Siedzenia Siedzenia dla celebransa i dla usługujących znajdują się w pobliżu ołtarza i ambony. Początkowo siedzenia proste w formie, znajdowały się w apsydzie bazyliki. Z czasem ich miejsce zajął ołtarz stały. Sedilia umieszczono wtedy przy ścianie bocznej prezbiterium. Siedzenia zaczęły upodabnieć się do tronu, zwłaszcza siedzenia dla celebransa. Odnowiona liturgia wymaga aby siedzenia dla celebransa, jego asysty i ministrantów były dostosowane do struktury kościoła i tak były usytuowane, aby wierni z łatwością widzieli, że celebrans rzeczywiście stoi na czele wspólnoty liturgicznej (Instr. 1964 nr 92). Celebrans jest bowiem znakiem obecności Chrystusa w Kościele zebranym w Jego imię. Konieczna jest możliwość kontaktu celebransa z wiernymi. Chodzi o to, aby wszyscy obecni dobrze go widzieli i słyszeli, przy zastosowaniu odpowiedniego podwyższenia i aparatury nagłośniającej. Siedzenia dla ministrantów i wszystkich wykonujących posługi mają być tak usytuowane, aby ułatwiały im spełnianie ich funkcji bez zbędnego chodzenia (OWMR 271).

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Siedzenie Siedzenie przysługiwało w starożytności osobom urzędowym i nauczycielom, jako znak władzy i godności (Ps 106,32; Mt 19,28; Łk 4, 20). Podczas liturgii biskup zasiadał na swojej katedrze, skąd przewodniczył i nauczał. Siedzenie jest także postawą słuchającego ucznia. Zwyczaj siedzenia podczas czytań biblijnych (z wyjątkiem Ewangelii) i homilii sięga początków chrześcijaństwa. Może ono oznaczać także odpoczynek. Przede wszystkim jednak jest to postawa skupienia potrzebnego do przyjmowania i rozważania słowa Bożego (Łk 2,46; 10,39; l Kor 14,30; Dz 20,9). Instrukcja Stolicy Apostolskiej z 1964 r. poleca, by wiernym „ze specjalną troską wyznaczyć miejsca, aby wzrokowo i duchowo mogli należycie brać udział w świętych czynnościach. Wypada, aby według zwyczaju postawić do ich użytku ławki lub krzesła” (nr 98).

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Stuła Stuła jest długą, szeroką wstęgą, lekko rozszerzoną na obu końcach, uszytą z tej samej tkaniny, co ornat. Biskup i kapłan noszą stulę zawieszoną na szyi i zwisającą swobodnie obu końcami z przodu. Diakon natomiast zakłada stułę na sposób szarfy z lewego ramienia ukośnie do prawego boku. W starożytności była oznaką urzędu i godności. W liturgii symbolizuje władzę i godność urzędu kapłańskiego.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Symbol liturgiczny zob. znak
Śwatło Światło używane było przez chrześcijan od początku podczas nabożeństw odprawianych późnym wieczorem, czy też nocą. Było konieczne do rozpraszania ciemności. W dzień podczas liturgii chrześcijanie początkowo nie zapalali lamp. Nie traktowali światła jako symbolu, chociaż Pismo św. podsuwało im symbolikę światła (Wj 25, 31; Ap 1, 12; 4,5; 11,4). Przeszkodą było obfite stosowanie świateł przez pogan podczas pogrzebów, dla odpędzania demonów. Chrześcijanom kojarzyło się więc z demonami. Pierwsza wzmianka o symbolicznym traktowaniu światła w liturgii chrześcijańskiej pochodzi z przełomu IV i V wieku. Hieronim (+ 420) pisze: „We wszystkich kościołach Wschodu zapala się świece, gdy Ewangelia ma być czytana, chociaż już słońce świeci. Dzieje się to oczywiście nie dlatego, aby ciemności rozproszyć, lecz aby dać wyraz radości”. Światło symbolizowało zatem radość. Bóg jest światłością (1 J 1,5), Chrystus jest światłością ze świtłości (J 8,12), na oświecenie pogan (Łk 2,32). Ochrzczeni są dziećmi światłości (Ef 5,8). Dlatego też światło, które zapala się w kościele symbolizuje Chrystusa, zapowiadanego jako światłość (Iz 49, 6; 60,1; Łk 1,79). Sam siebie nazywał światłością świata (J 8,12). Światło, w sposób szczególny, symbolizuje Bóstwo Chrystusa. Jest to zgodne z Pismem św., które Boga nazywa światłością (1 J 1,5) i źródłem światła (Ps 35,10). Bóg mieszka w niedostępnej światłości (1 Tm 6,16). Jak światło dnia lepiej pozwala poznać rzeczy, tak światło nauki Chrystusa pozwala lepiej poznać prawdę.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.

Szaty liturgiczne Szaty liturgiczne zwane także paramentami (od paramenty = szaty ozdobne) początkowo nie różniły się od odzieży świeckiej używanej od święta. Ubiór liturgiczny zaczął jednak odróżniać się od stroju zwykłego w ciągu IV i V w. Jeszcze w V w. papież Celestyn I (+ 432) ganił duchownych gallikańskich, którzy usiłowali wyróżniać się szczególnym strojem. Przypomniał, że duchowni mają wyróżniać się nie strojem, ale wiedzą, obyczajami i wzniosłością serca. Od czasów Karolingów zaczyna się okres bogatych szat haftowanych. W zgromadzeniu liturgicznym rozmaitość szat jest znakiem zewnętrznym różnych funkcji wynikających z różnych stopni święceń i posług liturgicznych. „W Kościele, który jest Ciałem Chrystusa, nie wszyscy członkowie spełniają jednakowe czynności. Ta różność funkcji w spełnianiu kultu ukazuje się zewnętrznie przez różność szat liturgicznych. Dlatego te szaty powinny być znakiem funkcji każdego z posługujących… Szatą liturgiczną wspólną dla duchownych i ministrantów wszystkich stopni jest alba, przepasana w biodrach paskiem, jeżeli nie jest uszyta w taki sposób, że przylega do ciała nawet bez paska. Jeżeli alba nie osłania dokładnie zwykłego stroju koło szyi, przed nałożeniem alby należy włożyć humeral. Albę można zastąpić komżą, ale nie wtedy, gdy się wkłada ornat lub dalmatykę lub gdy zamiast ornatu czy dalmatyki nakłada się samą stułę” (nr 298).
W średniowieczu symbolika szukała związków między szatami liturgicznymi, a osobą Jezusa Chrystusa, bądź też z mszą świętą. Od XI w. do modlitw odmawianych przy wkładaniu szat liturgicznych weszła symbolika o charakterze moralnym. W szatach tych symbolika widzi cnoty, jakimi odznaczać się mają ci, którzy je noszą.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Tabernakulum Tabernakulum służy do przechowywania puszek z konsekrowanymi komunikantami i kustodii z hostią. Najpierw Eucharystię przechowywano w zakrystii (stąd sacrarium). W średniowieczu pojawiła się szafka wmurowana w ścianę obok lub za ołtarzem. W X i XI w. szafkę tę zaczęto umieszczać na ołtarzu, co miało związek z rozwojem kultu eucharystycznego, jak również z przesunięciem ołtarza do ściany apsydy. W XII wieku we Francji i Anglii nad ołtarzem zawieszano tabernakulum w kształcie gołębia. Sobór Lateraneński IV (1215) zarządził, aby tabernakulum było dobrze zabezpieczone.
Celem przechowywania Eucharystii jest udzielanie Wiatyku umierającym, adoracja prywatna i zbiorowa oraz Komunia poza mszą świętą. Adoracja świadczyła zawsze o wierze w obecność Chrystusa w Eucharystii, którą Sobór Trydencki określił jako dogmat wiary. Eucharystia domaga się kultu, jaki należy się tylko Bogu. Znakiem obecności Eucharystii w tabernakulum jest wieczna lampka. Wskazuje na obecność Chrystusa. Przypomina Go jako światłość i to wieczną światłość.
Eucharystię przechowuje się tylko w tabernakulum stałym, wykluczającym profanację. W Polsce, zgodnie z tradycją, tabernakulum umieszcza się na dawnym wielkim ołtarzu, czyli w apsydzie kościoła. Jest to miejsce dostojne, zwykle przyozdobione, sprzyjające modlitwie prywatnej i zbiorowej, jak również udzielaniu Komunii św.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Tiara Tiara – papieska korona, składająca się z trzech diademów (z tego powodu zwana też triregnum), wysadzana kamieniami szlachetnymi i perłami, ozdobiona na szczycie małym krzyżem. W tej formie używana od ok. XIII/XIV w. aż do 1965 roku, czyli do pontyfikatu Pawła VI, który przestał jej używać.

Tiara to ozdoba nieliturgiczna i jako taka używana była tylko przy okazjach nie związanych z liturgią: procesjach ze świątyni i do niej, ceremonialnych procesjach papieskich oraz przy ogłaszaniu decyzji dogmatycznych. Papież, podobnie jak inni biskupi, używa mitry jako liturgicznego nakrycia głowy.

Po raz pierwszy tiara wspomniana jest w dziele „Vita” papieża Konstantyna, później pojawia się w tekście donacji Konstantyna.

W ewolucji tiary można wyróżnić trzy okresy. Pierwszy z nich to czas przed ozdobieniem papieskiego nakrycia głowy królewskim diademem. O nakryciu głowy, które przypominało biały hełm i zwane było camelaucum wspomina Constitutum Constantini. Być może w dolnej części camelaucum umieszczona była ozdoba w formie okręgu lecz z pewnością nie był to jeszcze diadem. Nie wiadomo, kiedy diadem pojawił się na tiarze. Z opisu, pochodzącego z IX wieku wynika, iż wówczas go jeszcze tam nie było, pomimo że nakrycie głowy papieża zwano wówczas regnum. Problem historykom sprawaia fakt, iż do XII wieku tiara nie była przedstawiana w sztuce.

Przypuszcza się, iż dodatkowa ozdoba tiary, w postaci okręgu, pojawiła się w X wieku, kiedy to z tiary właśnie powstała mitra i koniecznym stało się odróżnienie obu nakryć głowy.

Drugi okres historii tiary przypada na okres przed pontyfikatem Bonifacego VIII (1294 – 1303). Z tego okresu pochodzi wiele przedstawień tiary. Wiemy dzięki nim, iż była ona wówczas ozdobiona jednym diademem.

Najważniejszy dla rozwoju tiary był pontyfikat Bonifacego VIII. Dokonany w 1295 roku spis przedmiotów, znajdujących się w papieskim skarbcu, dowodzi, iż wówczas tiara wyposażona była w jeden diadem. Bonifacy dodał do tiary drugi diadem. Czy przyczyną takiej decyzji było umiłowanie papieża do przepychu, czy też chęć podkreślenia podwójnej (świeckiej i duchowej) natury władzy papieży, do dzisiaj nie wiadomo.

Pierwsze wzmianki o trzech diademach na tiarze pojawiają się w spisie skarbca z roku 1315 lub 1316. Określenie dokładnej daty dodania trzeciej korony jest jednak niemożliwe. Rzeźba nagrobna Benedykta XI (1303 – 1304) przedstawia papieża w „starej” tiarze. Z kolei grób Klemensa V (1305 – 1314) został zniszczony przez kalwinistów. Nawet statua nagrobna Jana XXII (1316 – 1334) ukazuje papieża w tiarze z dwoma diademami. Najwcześniejszym przedstawieniem w sztuce tiary z trzema koronami jest więc dopiero posąg z grobu Benedykta XII (1334 – 1342). Jej resztki są obecnie przechowywane w muzeum w Avignonie.

Przedstawienia podwójnej tiary zdarzają się sporadycznie w sztuce aż do XV wieku. Od tamtego czasu w wyglądzie tiary nie nastąpiły znaczące zmiany.

Hasło pochodzi z Wikipedii. Treść udostępniana na licencji GNU Free Documentation License.
Tonsura Tonsura (łac. „strzyżenie”) Usunięcie włosów z czyjejś głowy, aby wyrazić, że jest on oddzielony od świata i całkowicie oddany Bogu; jest to symbol, który odnajdujemy nie tylko w chrześcijaństwie, ale także w innych religiach, np. w buddyzmie. Podczas udzielania święceń niższych (akolity, egzorcysty, lektora i ostiariusza) biskup obcinał trochę włosów z głowy kandydata – w ostatnich latach tej praktyki – zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. W Kościele katolickim tonsura została zniesiona w roku 1972 razem ze zniesieniem święceń niższych. W niektórych zakonach jednak – przeważnie kontemplacyjnych – opat nadal dokonuje ceremonii obcięcia włosów. W obrządku bizantyńskim bezpośrednio po chrzcie odbywa się ceremonia zwana trichokuria (gr. „obcięcie włosów”), podczas której obcina się włosy na głowie w czterech miejscach, żeby pokazać, że neofita całkowicie należy do Boga. Na Wschodzie klerycy do dzisiejszego dnia otrzymują tonsurę przed przyjęciem święceń niższych, tak jak mnisi przed wstąpieniem do monasteru.

Hasło pochodzi z „Leksykonu pojęć teologicznych i kościelnych” Wydawnictwa WAM.
Trichokuria zob. tonsura
Turyferariusz zob. ministrant
Umycie nóg zob. mandatum
Vasculum Vasculum (łac. vasculum „małe naczyńko, sprzęcik”) naczynie liturgiczne z wodą, zazwyczaj stojące przy tabernakulum, służące do obmycia palców przez szafarza po udzieleniu komunii świętej.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Werset [antyfona] wersety i antyfony są pojedynczymi wierszami psalmowymi. Wiele jest ich w liturgii. Każde z tych zdań, jako wersety czy antyfony, zawierają myśl religijną, która może pobudzić człowieka do lepszej, głębszej i bardziej pobożnej modlitwy. Do najczęściej spotykanych należą: Deus in adiutorium meum intende (Ps 69,2 – Boże, wejrzyj ku wspomożeniu memu; św. Benedykt umieścił na początku każdej godziny kanonicznej); Adiutorium nostrum in nomine Domini (Ps 123,8 – Wspomożenie nasze w imieniu Pana); Sit nomen Domini benedictum (Ps 112,2 – Niech imię Pańskie będzie błogosławione) i wiele innych. Wyrażają one niezachwianą ufność w pomoc Bożą.
Antyfony mają zastosowanie przede wszystkim w Liturgii godzin, gdzie recytuje się je przed i po psalmie. Pierwotnie były wersetami wziętymi z danego psalmu. Później zaczęto je także układać.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Wieczna lampka Wieczna lampka jest znakiem obecności Eucharystii w tabernakulum. Wskazuje na obecność Chrystusa. Światło to przypomina Go jako wieczną światłość.
Początkowo była to lampka oliwna. Z czasem została ona zamieniona ze względów praktycznych w lampkę elektryczną, co jednak w pewien sposób wypacza jej sens.
Woda Woda jako jeden z elementów koniecznych do życia, odgrywała także ważną rolę w kultach religijnych (obmycia rytualne). Szczególną moc przypisywano „wodzie żywej”, czyli płynącej, zwłaszcza wprost ze źródła (kult źródeł). W stosowaniu wody do obmyć rytualnych łatwo można dopatrzeć się symbolu obmycia moralnego, wewnętrznego (Wj 30,18; Lb 19,7). Tę symbolikę przyjęli chrześcijanie, skoro Euzebiusz z Cezarei (t 339) zaświadcza, że przed modlitwą myli ręce (Hit. Ecci. 10,4). Symbolika ta nie zmieniła się do dnia dzisiejszego. Widać to choćby z modlitwy odmawianej w czasie Mszy przez celebransa: „Obmyj mnie, Panie, z mojej winy i oczyść mnie z grzechu mojego”, która wyraża pragnienie oczyszczenia duchowego. Najważniejszym obmyciem rytualnym jest obrzęd chrztu – obmycie z wody i z Ducha Świętego. W wodzie chrztu symbolika widziała rodzicielkę użyźnioną przez Ducha Świętego i wydającą na świat dzieci Kościoła (1 Kor 6,11).
Woda święcona ma wielorakie zastosowanie w liturgii. Najstarsza wzmianka o wodzie święconej jest w Aktach Piotra i Tomasza, pochodzących z III w. Tekst modlitwy na poświęcenie wody zachował się z IV wieku: w Euchologion Serapiona, biskupa z Thumis (+ 362) oraz w Konstytucjach Apostolskich. Początkowo wody święconej używano do skraplania mieszkań, dla odpędzenia złych duchów. Dopiero w VIII w. wprowadzono aspersje niedzielną jako przypomnienie chrztu, jego skutków i zobowiązań. Najpierw wodę poświęcano w domach, a od VI w. w kościołach. Skutki posługiwania się wodą święconą (sakramentalne) to przede wszystkim odpieranie wpływów szatańskich i upraszanie łask Bożych. Widoczne jest to w modlitwie na poświęcenie w takich zwrotach, jak: „Boże, pobłogosław tę wodę, którą będziemy pokropieni jako znak nowego życia i oczyszczenia z grzechów” (Ag. Op. s. 434).

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
zielony [kolor] zob. kolor
Złoty [kolor] zob. kolor
Znak krzyża Znak krzyża jest najczęściej spotykanym znakiem tak w liturgii, jak i poza liturgią. Przypomina dzieło odkupienia dokonane przez Chrystusa na krzyżu (Kol 1,20). Jest symbolem wiary (1 Kor 1,17) i źródłem łask (Ef 2, 16). Znak krzyża przypomina również, że trzeba krzyżować siebie samego przez różne formy umartwienia (Mt 10,38; Gal 2,19) i naśladować Chrystusa w bolesnej drodze (Mt 16,24). Według Apokalipsy znak krzyża jest pieczęcią, którą nosi na sobie każdy kto służy Bogu (Ap 7,3). Prastarym zwyczajem chrześcijan było kreślenie znaku krzyża na osobach, przedmiotach i na sobie samym. Znak zbawienia towarzyszył im od chwili powstania ze snu do momentu udania się na spoczynek nocny. Tertulian (+ 220) zapewniał, że znak ten opiera się na tradycji apostolskiej. Czytamy u niego: „Czynimy znak krzyża na czole na każdym kroku: przy wchodzeniu i wychodzeniu, przy nakładaniu ubrania i obuwia, przy myciu, przy zapalaniu światła, przy pójściu na spoczynek, przy siedzeniu i każdej innej czynności”. Chrześcijanie w tym znaku widzieli obronę przed demonami, pomoc w pokusach, umacnianie wiary i publiczne jej wyznawanie. To ostatnie akcentowane było zwłaszcza od czasów św. Augustyna (+ 430). Gnostyckie Akta Piotra, pochodzące z II wieku, wspominają znak krzyża w związku z udzielaniem Eucharystii, a więc w zastosowaniu liturgicznym. Jest to najstarsza wzmianka o kreśleniu na sobie znaku krzyża w liturgii. W IV w. znak krzyża istniał już w liturgii jako stały znak, stosowany szczególnie we Mszy świętej, przy chrzcie i przy święceniach kapłańskich, o czym informuje św. Jan Chryzostom (+ 407). Mały krzyżyk czyniono na czole. Znacznie później, bo w VIII w. dołączono do tego drugi mały krzyżyk kreślony na ustach, a w X w. dodano trzeci znak krzyża kreślony na sercu. W XII w. Jan Beleth (+ 1165) tłumaczył, że chrześcijanin nie wstydzi się wiary, ale wyznaje ją ustami i sercem. Zwyczaj ten zachował się do naszych czasów w liturgii na początku czytania Ewangelii.
Wielki znak krzyża notowany jest w liturgii dopiero w XI w. Kreśli się go prawą ręką od czoła do serca oraz od lewego do prawego ramienia. Stanowi on ryt otwierający i zamykający czynności liturgiczne, nabożeństwa i modlitwy, tak wspólne, jak i indywidualne. Znak krzyża jest typowo chrześcijańską formą błogosławienia siebie i innych. Wypowiadane przy tym słowa: „W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” w szczególny sposób uprzytomniają chrzest przyjęty w imię Trójcy Świętej. Czasem używanie przy tym wody święconej wzmacnia myśl o chrzcie, błogosławieństwo i obronę przed złem.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.
Znak liturgiczny W życiu codziennym posługujemy się różnymi znakami. Wszystkie można podzielić na znaki naturalne, umowne lub mieszane.

Znak naturalny – jest wtedy, gdy związek między nim, a tym co on oznacza, wynika z natury rzeczy. Na przykład: dym jest naturalnym znakiem ognia; ślady stóp ludzkich na śniegu są naturalnym znakiem przechodzącego tam człowieka; pogodna twarz jest naturalnym znakiem radości, pogody ducha; dźwięk klaksonu jest znakiem znajdującego się w pobliżu samochodu itp. Znaki naturalne zrozumiałe są dla każdego i nie potrzebują wyjaśnień.

Znak umowny – jest wtedy, gdy związek między nim, a tym co on oznacza nie wynika z natury rzeczy lecz z umowy między ludźmi. Do tej grupy należą znaki drogowe, sygnalizacyjne, znaki alfabetu, brzmienie wyrazów obcych itp. Ich znaczenie zostało im nadana umownie. Same z siebie nic nie mówią człowiekowi, który ich nie zna. Dlatego też aby je rozumieć, konieczne jest pouczenie o ich znaczeniu.

Znak mieszany – Trzecią grupę stanowią znaki mieszane, zawierające zarówno elementy naturalne, jak i umowne. Na przykład wznoszenie się w górę dymu kadzielnego kojarzyło się ludziom z modlitwą zanoszoną do Boga (Ps 140,2; Ap 5,8; 8,3-5). Z tego powodu dym kadzielny stał się symbolem modlitwy; legendarna wilczyca karmiąca Romulusa i Remusa, tak mocno zrosła się z początkami Rzymu, że stała się jego symbolem; bogini Temida przedstawiana z wagą jest symbolem wymiaru sprawieliwości; krzyż, na którym Chrystus złożył siebie w ofierze za zbawienie ludzi, jest symbolem chrześcijaństwa. Rzeczywistość oznaczana przez symbol tak jest z nim związana, że przynajmniej częściowo tkwi w nim samym.

Znak liturgiczny – należy do znaków mieszanych. Sobór Watykański II uczy, że „znaki widzialne, których używa święta liturgia dla oznaczenia niewidzialnych spraw Bożych, zostały wybrane przez Chrystusa lub Kościół” (KL 33). Wybór ten oparty jest na tkwiącej w nich symbolice naturalnej, powszechnie rozumianej. Wszystkim tym znakom Chrystus nadał moc sprawiania skutków duchowych, zgodnie z ich naturą. Krótko mówiąc: są to znaki, które sprawiają to, co oznaczają. Konstytucja o liturgii tak to ujmuje: „przez znaki widzialne wyraża się, i w sposób właściwy poszczególnym znakom urzeczywistnia się uświęcenie człowieka”, a Bóg otrzymuje całkowity kult publiczny (KL 7). Na przykład: woda stosowana powszechnie do zmywania brudu i do kąpieli, w obrzędzie chrztu, z woli Chrystusa, oznacza ona i sprawia obmycie duchowe w imię Trójcy Przenajświętszej; w sakramencie bierzmowania włożenie ręki połączone z namaszczeniem olejem krzyżma oznacza udzielanie się człowiekowi Ducha Świętego i rzeczywiście sprawia to, że Duch Święty udziela się człowiekowi jako niewymowny Dar z woli Chrystusa; chleb i wino z natury przeznaczone do spożywania, przez przeistoczenie stają się Ciałem i Krwią Chrystusa, przyjmowane w Komunii świętej jako pokarm duchowy; obrzęd sakramentu pokuty oznacza odpuszczenie grzechów i rzeczywiście je odpuszcza mocą Chrystusa.

Najgłębszą podstawą teologiczną znaków liturgicznych jest Tajemnica Wcielenia. W Chrystusie zamieszkała nieogarniona rzeczywistość Boża: widzialne człowieczeństwo i niewidzialne Bóstwo. „W Nim bowiem mieszka cała Pełnia: Bóstwo, na sposób ciała” (Kol 2,9); „On jest obrazem Boga niewidzialnego” (Kol 1,15; 2 Kor 4,4); na obliczu Chrystusa jaśnieje chwała Boża (J 1,14; 2 Kor 4,6); sam powiedział o sobie: „Kto mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca… Ja jestem w Ojcu, a Ojciec we mnie” (J 14,8-10); Chrystus współdziała z Ojcem i przez Niego mamy duchową łączność z Ojcem niebieskim (1 J 1,3). Chrystus w swoim człowieczeństwie jest więc najdoskonalszym znakiem Boga Niewidzialnego w świecie widzialnym.

Zjednoczenie natury Boskiej z naturą ludzką w Chrystusie stało się prototypem dla Jego Kościoła, dla sakramentów świętych i całej liturgii.

Chrystus założył Kościół na swoje podobieństwo. Dlatego jest on „ludzki i jednocześnie Boski, widzialny i wyposażony w dobra niewidzialne” (KL 2). Widzialna strona Kościoła jest znakiem niewidzialnej, Bożej. Tę samą strukturę bosko-ludzką (teandryczną) mają sakramenty i cała liturgia Kościoła. Dlatego św. Leon W. (+ 461) papież w kazaniu na Wniebowstąpienie Pańskie powiedział: „To, co było widzialne w naszym Zbawicielu, zostało teraz zawarte w sakramentach”. Św. Tomasz z Akwinu (+ 1274) powiada, że Mądrość Boża troszczy się o każdy byt zgodnie z jego naturą. Jest więc rzeczą odpowiednią, aby człowiek jako istota cielesno-duchowa, poprzez znaki widzialne, cielesne, docierał do rzeczywistości duchowej. Ponieważ człowiek z natury jest także istotą społeczną, dlatego, zgodnie z naturą, zbawienie jego dokonuje się w społeczności Kościoła, poprzez liturgię.

Aby dobrze rozumieć liturgię i móc w niej uczestniczyć w sposób świadomy, czynny, pełny i owocny, trzeba koniecznie zapoznać się ze znakami liturgicznymi, na ile to oczywiście jest możliwe. Liturgia bowiem jest „pierwszym i niezastąpionym źródłem, z którego wierni czerpią ducha prawdziwie chrześcijańskiego” (KL 14).

Tomasz z Akwinu zwrócił uwagę na wymiary znaków liturgicznych (S. Th. III 60,5), co później uzupełnił C. Vagaggini. Każdy znak liturgiczny posiada wymiar:

przypominający, gdyż ukazuje dzieło zbawcze Chrystusa, mocą którego znak ten działa;
oznajmujący, gdyż oznajmuje uświęcające działanie łaski Bożej;
zobowiązujący, gdyż zobowiązuje do życia chrześcijańskiego;
zapowiadający, gdyż prowadzi do liturgii niebieskiej.
Chrzest np. przypomina dzieło zbawcze Chrystusa, mocą którego oczyszcza z wszelkich win i uświęca człowieka; oznajmuje udzielenie łaski uświęcającej i godności dziecka Bożego; zobowiązuje do prowadzenia życia godnego dziecka Bożego; zapowiada udział z Chrystusem w pełni chwały w niebie.

Hasło zostało opracowane na podst. książki „Zarys liturgiki” ks. Tarsycjusza Sinki CM.

Copyright © 2015 Przystań Miłosierdzia. Wszystkie prawa zastrzeżone